यथा पूर्वं नगरस्य उद्यानेषु सीता रमणीयता अनुभूतवती, तथा अधुनापि सा वनान्तरेषु एकान्ते रम्यं सुखं अनुभवति। या सीता, यौवनचन्द्रसममुखी, बालवत् प्रमोदं उपलभते; तस्याः दृढसंकल्पा आत्मा रामे स्थितः, वनान्तरे अपि रामसहितं वसन्ती सुखमुपगच्छति। तस्याः हृदयम् रामे एव प्रवृत्तम्, जीवनं तस्मिन् अधिष्ठितम्; तस्याः रामविहीनायाः अयोध्या वनसमान एव। वैदेही ग्रामनगराणां विषये पृच्छति, नदीनां प्रवाहं वृक्षविशेषांश्च निरीक्ष्य जिज्ञासा करोति। या यदिच्छति, तत् रामं लक्ष्मणं वा पृच्छित्वा ज्ञाति; अयोध्यायाः समीपस्थेव तयोः सन्निधौ सुखं अनुभवति। केवलं तस्याः कैकेयीसम्बद्धं यद् आकस्मिकं वाक्यं स्मरामी, तानि वाक्यानि अधुनान स्मरणं न आगच्छन्ति। तानि प्रमादजनितानि वाक्यानि विसृज्य, सारथिः तदा रञ्जनियानि मधुराणि वचनानि राज्ञ्यै उक्तवान्। मार्गे वातबलं, भ्रमः, वा तापः—किञ्चिदपि वैदेह्याः चन्द्रमुखस्य प्रभाम् न क्षिपति। उदारवृत्ता वैदेही, पूर्णपद्मसमानमुखी, पूर्णचन्द्रसमप्रभा, तस्याः मुखं कदापि न नश्यति। अधुनापि तस्याः पद्मकलिकासमानि पादानि लाक्षारहितानि अपि दीप्तिमन्ति। वैदेही, अलङ्काररहितापि, रमणीव चालितवती, तस्याः नूपुरध्वनिः गमने श्रूयते। वनान्तरे गजं, सिंहं, व्याघ्रं वा दृष्ट्वा, सा न भयम अनुभवति, रामबाहुशरणम् आश्रित्य। न त्वं, न आत्मा, न राजा शोक्याः; एषा वृत्तिः लोके शाश्वती कीर्तिरूपेण प्रतिष्ठाप्यते। दुःखं विसृज्य, हृष्टचित्ताः, महर्षेः गमनानन्तरम्, ते वननिष्ठाः फलमूलजीवनाः पितुः प्रतिज्ञां श्रद्धया पालयन्ति। किन्तु सारथिना उत्तमवाक्यैः प्रेरिता अपि, पुत्रशोकक्लिष्टा राज्ञी विलपन्ती न विरामम् अगच्छत्—'प्रिय! पुत्र! राघव!' इति। अयोध्याकाण्डस्य एकषष्टितमोऽध्यायः श्रीवाल्मीकि-रामायणे शृणु। यदा धर्मनिष्ठः रामः वनं गतः, तदा कौसल्या अश्रुपूर्णा दुःखिता पतिम् इदं वचनम् उक्तवती। त्वया मम कारणेन या कीर्तिः त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा, राघवः दयालुः, उदारः, मधुरवाक्यः। तौ पुत्रौ, पुरुषश्रेष्ठौ, सुखे अभिवर्धितौ, कथं सीतया सह वनदुःखं सहिष्यतः? या युवती, कृष्णवर्णा, कोमलाङ्गी, सुखानुगता—कैसे मैथिली उष्णता-शीतं सहिष्यति? उत्तमं भोजनं सूपसहितं भुक्त्वा, विशाललोचना सीता कथं स्थूलवनभोजनं ग्रहीष्यति? गीतसंगीतमधुरध्वनिः श्रुत्वा, निर्दोषा कथं मांसभक्षसिंहानां भीषणरवम् सहिष्यति? स बलवान्, whose arms are like iron bars, इन्द्रध्वजसदृशः, महान्—सः कुतः अधुना शयीत? कदा अहम् रामस्य पद्मरागवर्णं मुखं, सुकेशसम्बद्धं, पद्मगन्धवायुप्रवाहितं, नीलपद्मलोचनं द्रक्ष्यामि? नूनं मम हृदयम् वज्रसमं, यतः अहम् तं न पश्यामि, तथापि शतधा न विभज्यते। तव निर्दयकर्मणः कारणात्, मम बान्धवाः, सुखार्हाः, त्यक्ताः, दुःखिता वनं विचरन्ति। यदि राघवः पञ्चदशे वर्षे प्रत्यागच्छेत्, भरतः राज्यं कोशं वा न स्पृशेत्, त्यजेत्। केचन श्राद्धे स्वबान्धवान् भोजनं ददाति, पश्चात् द्विजश्रेष्ठान् आह्वयन्ति। तेषु, धर्मज्ञाः, विद्वांसः द्विजाः, तदनन्तरम् न रोषं कुर्वन्ति, देवामृतमपि दत्तम्। ब्राह्मणाः तृप्ताः अपि, द्विजश्रेष्ठाः, पश्चात् भोजनं न अनुमन्यन्ति, यथा कटीततृणक्षेत्रे वृषभः न पुनः गच्छति। एवं, अनुजेन राज्यं भुक्तम्, ज्येष्ठः श्रेष्ठः अपि, तिरस्कृतम् अनुभवेत्, जननायक। व्याघ्रः परदत्तं भोजनं इच्छति न; तथा व्याघ्रबलः पुरुषः परगृहीतं वस्तु न मूल्ययति। आहुतीः, घृतम्, पिष्टकाः, कुशः, खदिरस्तम्भाः—यज्ञे उपयुक्तम् पुनः न उपयुज्यन्ते। एवं, राज्यं, तत्त्वं हृतम्, मद्ये आत्मा विहीनः, रामः न स्वीकरिष्यति, यथा सोमविहीनयज्ञः न प्रवर्तते। राघवः तादृशं अपमानं न सहिष्यति, यथा महाबलः व्याघ्रः शिशुना आहतः न सह्यते। समस्तं जगत् मिलित्वा तस्य युद्धे भयम् न जनयेत्; किन्तु धर्मात्मा जनान् धर्मेण नयेत्, अधर्मेण न। स महाबलः, सुवर्णबाणः, प्रलयकालवत्, प्राणिनः सागरानपि दाहयितुं शक्नुयात्। एवं, सिंहबलः, वृषनेत्रः, नरश्रेष्ठः, पितृणैव नष्टः, यथा पद्मसम्भवः पुत्रः। द्विजवृत्तिः, शाश्वती धर्मः, शास्त्रेषु दृष्टः—यदि त्वं धर्मनिष्ठः पुत्रं वनं प्रस्थापितवान्— स्त्रियाः एकः शरणः पतिः, द्वितीयः पुत्रः, तृतीयः बान्धवाः, चतुर्थः न अस्ति। एवं कौसल्या दुःखार्ता, रामस्य वनगमनात्, पतिम् प्रति शोकपूर्णं वचनम् उक्तवती।