वनमध्ये रामस्य चरणयोः सेवां कुर्वन् धर्मनिष्ठः आत्मसंयमितः लक्ष्मणः तं परमं लोकमिव पूजयति। तत्रापि सुमनस्विनी सीता, स्वगृहसदृशं निवारणं प्राप्तवती, निर्भया, मनः रामे समर्प्य, वनान्तरे स्वस्थं अनुभवति। तस्या विषादस्य किंचित् चिन्हमपि न पश्यामि; वैदेही वनवासाय यथायोग्यं दृश्यते, हे राज्ञि। यथा पुरा नगरस्य उद्यानेषु रमणीयता अनुभवति, तथा एकाकी वनानि अपि सीता हर्षेण पश्यति। शशांकसदृशमुखी सीता बालवत् प्रमुदिता; दृढसंकल्पा सा रामसहितं वनान्तरे निवसति। तस्या हृदयम् रामे एव स्थितम्, जीवितं तस्मिन्नेव निर्भरम्; अयोध्या रामरहितं वनसदृशं तस्यै। वैदेही ग्रामान् नगराणि च पृच्छति, नदीनां प्रवाहान् वृक्षाणां जातिं च निरीक्ष्य। यद् इच्छति, तत् रामं लक्ष्मणं वा पृच्छित्वा जानाति; अयोध्यायाः समीपसदृशं तयोः साहचर्ये सान्त्वं पश्यति। केवलं कैकेय्याः सम्बन्धे तया आकस्मिकं यत् उक्तं, तत् स्मरामि; इदानीं तानि वाक्यानि न स्मर्यन्ते। तानि प्रमादोत्पन्नानि वाक्यानि विसृज्य, सारथिः राज्ञ्यै प्रियं मधुरं वचनं अब्रवीत्। मार्गे वातस्य वेगः, भ्रमः, तापः वा वैदेह्याः शशांकसदृशतेजः न हन्ति। दानशीलायाः वैदेह्याः पूर्णपद्मसदृशं शशांकसदृशं मुखं न क्षीयते। इदानीं अपि तस्याः नखरञ्जनरहिताः पादाः पद्मकलिकासदृशाः प्रभाम् आस्थाय तिष्ठन्ति। वैदेही भूषणरहितापि, सुन्दरी, किङ्किणीशब्दं कुर्वन्ती, रमणीयया स्त्रियैव चलति। वनमध्ये गजं सिंहं व्याघ्रं वा दृष्ट्वा, रामभुजपाशे निर्भर्य निर्भया तिष्ठति। न त्वं, न आत्मा, न राजा शोचनीयः; एषा वृत्तिः लोके शाश्वती कीर्तिरूपेण प्रतिष्ठां प्राप्स्यति। शोकारहिताः हृष्टचित्ताः, महर्षेः गच्छतः, ते वननिष्ठाः फलमूलभक्ष्याः पित्रोः प्रतिज्ञां धर्मेण धारयन्ति। सारथिना सुसंस्कृतैः वाक्यैः प्रेरिता अपि, पुत्रशोकात् कृशा राज्ञी विलापं न त्यजति, "प्रियः! पुत्रः! राघव!" इति वदन्ती। अधुनाऽयोध्याकाण्डस्य एकषष्टितमं सर्गं श्रीवाल्मीकि रामायणे शृणु। धर्मनिष्ठः रामः वनं गतः सति, कौसल्या रुदन्ती शोकसमाकुला पतिम् इदं वचनम् अब्रवीत्। तव मया प्राप्ता कीर्तिः त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा; राघवः दयालुः, दानशीलः, मधुरवाक्यः च। तौ पुत्रौ, नरश्रेष्ठौ, सुखसंवर्धितौ, कथं सीतया सह वनदुःखं सहिष्यतः? या युवती, कृष्णवर्णा, कोमलाङ्गी, सुखसंस्कारिता—मैथिली कथं तपं शीतं च सहिष्यति? उत्तमं भोजनं, सूपं च उपयुज्य, विशालाक्षी सीता कथं स्थूलं वनभोजनं भक्षिष्यति? गीतवाद्यस्य मधुरशब्दं श्रुत्वा अभ्यस्ता, निर्दोषा सा कथं मांसभक्षसिंहानां भीषणरवं सहिष्यति? स बलवान्, आयः लोहेन तुल्यः, इन्द्रध्वजसदृशः, महाबलः—क्व स रामः निद्रां करोति? कदा अहं रामस्य पद्मवर्णं मुखं, सुन्दरकेशविलसितम्, पद्मगन्धितं श्वासं, नीलपद्मसदृशं नेत्रं पश्यामि? नूनं मे हृदयम् वज्रसमं; रामं न पश्यन्त्या अपि, शतधा न विहन्यते। तव निर्दयकर्मणः कारणात्, मम बान्धवाः सुखार्हाः, परित्यक्ताः, दुःखिता वनं विचरन्ति। यदि राघवः पञ्चदशे वर्षे प्रत्यागच्छेत्, भरतः राज्यं कोशं च न स्पृशेत्, तौ त्यजेत्। केचित् श्राद्धे स्वजनान् खादयन्ति, पश्चात् द्विजश्रेष्ठान् आमन्त्र्य यज्ञं सम्पूर्णं कुर्वन्ति। तेषु, धर्मज्ञाः विद्वांसः द्विजातयः, देवामृतसदृशं अर्पितं अपि, पश्चात् न द्वेषं कुर्वन्ति। ब्राह्मणाः तृप्ताः अपि, द्विजातयः बुद्धिमन्तः, पश्चात् भोजनं न अनुमोदन्ति; यथा कृतच्छेदघासे क्षेत्रे वृषभः न प्रतिनिवर्तते। एवं, यदा कनिष्ठः राज्यं भुञ्जते, वरिष्ठः तिरस्कृतः न स्याद्, हे जनाधिप। व्याघ्रः परानीतं भोजनं भोक्तुं न इच्छति; एवं, व्याघ्रबलः नरः परानीतं मूल्यं न मन्यते। हविः, घृतम्, पिष्टम्, कुशः, खदिरयष्टिकाः—यज्ञे एकवारं उपयुक्ताः पुनः न प्रयुज्यन्ते। तथा, अस्य राज्यस्य सारः हृतः, मद्यस्य प्राणरहितमिव; रामः तत् न स्वीकरोति, यथा सोमरहिते यज्ञः न प्रवर्तते। राघवः तादृशं अपमानं न सहिष्यति, यथा शक्तिमान् व्याघ्रः बालकदण्डं न सहते। समस्ताः लोकाः संगृहीता अपि, युद्धे तं न भयं जनयन्ति; धर्मनिष्ठः स जनान् धर्मेण नेतुम् इच्छति, न अधर्मेण। सः सुवर्णबाणधन्वा महाबाहुः, कालान्ते यथा, प्राणिनः समुद्रं च दग्धुं शक्नुयात्।