शोकमोहौ त्यक्त्वा दुःखसमुत्थं व्यथां च परित्यज्य, राघवः वनवासं करिष्यतीति तत्त्वं ज्ञेयम्। लक्ष्मणः अपि धर्मनिष्ठः, निगृहितेन्द्रियः, रामपादसेवनं वनान्तरे कुर्वन्, तं परमलोकवत् पूजयति। सीता अपि एकाकी वनवासे स्वनिवासमवाप्य, रामे मनः समर्प्य, निर्भयत्वेन स्वगृहवद् सुरक्षितं अनुभवति। तस्याः चित्ते किंचित् विषादचिह्नं न दृश्यते; वैदेही वनवासाय योग्यताम् इव दर्शयति, हे राज्ञि। या नगरे कदाचित् उद्यानेषु रमणीयत्वं अनुभूतवती, सा सीता एकान्तवनान्तरे अपि हर्षं प्राप्नोति। या नवचन्द्रवदनाः, सीता बालवत् प्रमुदिता; सा दृढसंकल्पा, रामसहितं वनवासे निवसति। तस्या हृदयम् रामे एव स्थितम्, जीवितं तस्मिन्नेव निर्भरम्; रामविना अयोध्या अपि तस्यै वनसमानम्। वैदेही ग्रामनगरान् पृच्छति, नद्याः प्रवाहान् वृक्षान् च विविधान् निरीक्ष्य। यद् इच्छति, तत् रामं लक्ष्मणं वा पृच्छित्वा जानाति; तयोः सान्निध्ये अयोध्यायाः समीपस्थत्वम् इव सान्त्वम् अनुभवति। केवलं तस्याः कैकेयीसम्बद्धं यद् आकस्मिकं वाक्यं स्मरामि; तानि वाक्यानि अधुना न स्मर्यन्ते। तानि प्रमादोत्थानि वाक्यानि विस्मृत्य, सारथिः मधुराणि प्रियाणि वचनानि रज्ञ्यै उक्तवान्। मार्गे वातवेगः, भ्रमः, तापः वा वैदेह्याः शशिच्छायां न हन्ति। सा उदारवदना वैदेही, पूर्णपद्मसमानमुखा, पूर्णचन्द्रवत् दीप्त्या युक्ता, तस्याः मुखस्य कान्तिः न क्षीयते। अधुना अपि तस्याः पादाः रक्ताङ्गाररहिताः, पद्मकलिकासमानाः, शोभन्ते। वैदेही अलङ्काररहितापि, सुशोभिता, नूपुरध्वनिप्रिया, रमणीयया स्त्रीवद् चलति। वनान्तरे गजसिंहतृणादिकं दृष्ट्वा अपि, सा निर्भया, रामबाहुप्रत्ययेन स्थित्वा। न त्वं, न आत्मा, न राजा शोचनीयः; यः आचारः लोकस्थायित्वं यशः लभिष्यति। शोकं परित्यज्य हृष्टचित्ताः, महर्षेः प्रयाणे, त एव वननिष्ठाः, फलमूलाशनाः, पितुः प्रतिज्ञां धर्मेण पालन्ति। तथापि सारथिना सुयुक्तवाक्यैः प्रेरिता, रज्ञी पुत्रशोकात् कृशा, विलापं न त्यजति, 'प्रिय! पुत्र! राघव!' इति उदाहारयन्ती। अयोध्याकाण्डस्य एकषष्टितमः सर्गः श्रूयताम्, श्रीवाल्मीकि रामायणे। यदा रामः धर्मनिष्ठः वनं गतः, कौसल्या शोकसंतप्तवती, पतिं प्रति इदं वाक्यम् उक्तवती। तव मया अर्जितं यशः त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धम्; राघवः दयालुः, उदारः, मधुरवक्ता च। तौ नरश्रेष्ठौ सुखे अभिवृद्धौ, सीतया सह, कथं वनदुःखं सहिष्यतः? या युवा, कृष्णवर्णा, सुखाभ्यस्तवती मैथिली—सा उष्णतां शीततां च कथं सहिष्यति? उत्तमं भोजनं सूपसहितं भुक्त्वा, विशालाक्षी सीता कथं वनमूलकषायं खादिष्यति? गीतवाद्यसुखश्रवणे अभ्यस्तवती, निर्दोषा सा, मांसभक्ष्यसिंहानां घोरनादं कथं सहिष्यते? स बलवान्, whose arms are like iron bars, इन्द्रध्वजोपमः, महाबलः—क्व सा तस्य शयना? कदा रामस्य पद्मवर्णं मुखं, सुकेशसंवृतं, पद्मगन्धं श्वासं, नीलपद्मसमानं नेत्रं पश्यामि? नूनं मम हृदयं वज्रसमं, यतः तम् न पश्यामि, तद् सहस्रधा न विक्रियते। तव निर्दयकर्मणः कारणात्, मम बान्धवाः सुखार्हाः, त्यक्ताः, वनान्तरे दुःखिताः विचरन्ति। यदि राघवः पञ्चदशे वर्षे प्रत्यागच्छेत्, भरतः राज्यं कोशं च न स्पृशेत्, त्यजेत्। केचित् श्राद्धे स्वबान्धवान् तर्पयन्ति, पश्चात् द्विजश्रेष्ठान् आमन्त्रयन्ति। तेषु धर्मज्ञाः द्विजः तर्पणानन्तरम् अपि, देवामृतसमानं तर्पणं न दुष्टवद् मन्यन्ते। ब्राह्मणेषु तर्पितेषु, बुद्धिमन्तः द्विजः पश्चात् न खादन्ति, यथा कटिततृणं क्षेत्रं वृषभः न पुनः गच्छति। एवं अनुजः राज्यं भुक्त्वा, ज्येष्ठः श्रेष्ठः अपि, तिरस्कारं अनुभवति, हे जननायक। व्याघ्रः परानीतं भोजनं न इच्छति; तथा व्याघ्रबलवान् पुरुषः परधृतं वस्तु न मन्यते। हविः, घृतं, पिष्टकं, कुशः, खदिरयष्टयः—यज्ञे उपयुक्तं पुनः न युज्यते। तथा राज्यं, यस्य सारः हृतः, मद्यस्य मदरहितं इव; रामः तं न स्वीकरिष्यति, यथा सोमरहिते यज्ञे कर्म न भवति। राघवः तादृशं तिरस्कारं न सहिष्यति, यथा बालेन प्रहृतं महाव्याघ्रः न सहते। समस्तं लोकं युद्धे संगृहीतं अपि, तं न भयं जनयेत्; परंतु धर्मेण जनान् नियोजयेत्, न अधर्मेण। इति श्रीरामायणस्य अयोध्याकाण्डे उक्तानि घटनानि, शोकहर्षविचित्राणि, कौसल्याया राघवस्य सीताया लक्ष्मणस्य च भावनाविशेषाः, सारथिना रज्ञ्यै उक्तानि, धर्मप्रतिज्ञा, राज्यनिष्ठा, यशः, तथा कौसल्याया दुःखमिश्रितं वचनम् एकस्मिन् प्रवाहे सम्यक् निवेदितम्।