रथचरणः, अश्रुभारविस्फुरितवाणी, अञ्जलिं कृत्वा, कौसल्यां समाश्वासयन् इदं मधुरं वचनं उवाच—“देवि, शोकं मोहं च त्यज, दुःखजन्यं क्लेशं च विसृज; दुःखं परित्यज्य, विद्धि राघवः वनवासं करिष्यति। लक्ष्मणः अपि धर्मनिष्ठः, संयतः, रामपादसेवनं वनान्तरे कुर्वन्, तं परमलोकवत् पूजयति। सीता अपि, वनान्तरे स्वनिवासं प्राप्य, स्वगृहवद् निर्भया, रामे मनः समर्प्य, सुखेन वसति। अहं तस्याः दुःखस्य किंचित् अंशमपि न पश्यामि; वैदेही वनवासाय योग्येति मे मन्ये। यथा सा पूर्वं नगरेषु उद्यानेषु रम्यत, तथा एकान्तवनान्तरे अपि हर्षं अनुभवति। युवचन्द्रवदनसीता, बालवत् प्रमोदं कुर्यात्; सा स्थिरात्मा, रामसहितं वनान्तरे अपि वसति। तस्याः हृदयम् रामे एव, जीवितं तस्मिन्नेव; रामविहीनायाः अयोध्या वनमिव तस्याः। वैदेही ग्रामनगराणि पृच्छति, नदीनां प्रवाहान्, वृक्षवर्गान् निरीक्षते। यद् इच्छति, तत् रामं लक्ष्मणं वा पृच्छति; अयोध्यायाः समीपस्थेव, तयोः सान्निध्ये सुखं अनुभवति। कैकेयीसम्बद्धं तस्याः अकस्मात् उक्तं वचनं स्मरामि; तानि वचनानि अद्य न स्मरामीति। तानि प्रमादजनितानि वाक्यानि विसृज्य, रथचरणः पुनः कौसल्यां मधुरं प्रियं वचनं उवाच। मार्गे वातबलं, भ्रमं, तापं वा—किञ्चिदपि वैदेह्याः चन्द्रवद् कान्तिं न हर्तुम् शक्नोति। दयार्द्रवैदेह्याः पूर्णपद्मवदनं, पूर्णचन्द्रवत् दीप्तिमान्, न विराजः न ह्रसति। तस्याः पादौ, रक्तलक्षारहितौ अपि, पद्मकोषवद् शोभन्ते। वैदेही अलङ्काररहितापि, यथा क्रीडती नारी, शुभगमनया, नूपुरध्वनिम् कुर्वन्ती, रम्यताम् धारयति। वनान्तरे गजं सिंहं व्याघ्रं वा दृष्ट्वा, सा न भयम् अनुभवति; रामबाहुपरिश्रये निर्भया तिष्ठति। न त्वं, न स्वयम्, न राजा—कस्यापि शोकः न कर्तव्यः; एषा वृत्तिः लोके शाश्वती कीर्तिः स्थास्यति। शोकं परित्यज्य, हृष्टचित्ताः, महर्षेः गमनानन्तरं, ते वननिष्ठाः, वनफलमूलभक्षिणः, पितृवचनं धर्मपूर्वकं पालयन्ति। रथचरणस्य उत्तमवाक्यैः प्रेरितापि, कौसल्या, पुत्रशोकात् कृशा, विलपन्ती, ‘प्रिय! पुत्र! राघव!’ इति आक्रन्दयती, शोकं न त्यक्तवती। अयोध्याकाण्डस्य एकषष्टितमं सर्गं शृणु, यत्र धर्मनिष्ठः रामः वनं गतः। तत्र कौसल्या, अश्रुपूर्णा, दुःखिता, पतिं प्रति इदं वचनं उवाच—“यद्यपि तव मया अर्जिता कीर्तिः त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा, राघवः दयालुः, उदारः, मधुरवाचः। तौ नरश्रेष्ठौ, सुखे अभिवृद्धौ, कथं वनान्तरे सीतया सह कष्टम् सहिष्यतः? सा युवा, श्यामवर्णा, सुकुमारि, सुखासक्ताः मैथिली, कथं तापशीतं सहिष्यति? उत्तमं खाद्यं, सूपसहितं, उपयुक्तं भोजनं भुञ्जाना, विशालाक्षी सीता, कथं वन्यं काठिन्यं खाद्यं भुञ्जीत? गीतवाद्यशब्दान् श्रुत्वा, कथं निर्दोषा सा मांसभक्षिसिंहानां घोरनादं सहिष्यति? यत्र स बलवान्, आयुधवत् बाहुः, इन्द्रध्वजोपमः, महाबलः, तत्र कथं शय्यां उपनयति? कदा अहं रामस्य पद्मवर्णं वदनं, सुकेशशोभितं, पद्मगन्धयुक्तं श्वासं, नीलपद्मसदृशं नेत्रं पश्येयम्? नूनं मम हृदयम् वज्रसदृशम्, यः तं न पश्यामि, तथापि सहस्रधा न विकीर्णम्। तव निर्दयकर्मणा, मम बान्धवाः, सुखार्हाः, वने दुःखार्हाः पतिताः। यदि राघवः पञ्चदशे वर्षे प्रत्यागच्छेत्, तदा भरतः न राज्यं न कोशं स्पृणीयात्, तौ परित्यजेत्। केचित् श्राद्धे स्वजनं भोजनं ददाति, ततः द्विजश्रेष्ठान् आमन्त्रयन्ति। तेषु, धर्मज्ञाः, विद्वांसः द्विजातयः, तदनन्तरं, देवमधुवत्, अपि, न द्वेषं कुर्वन्ति। ब्राह्मणाः तृप्ताः अपि, बुद्धिमन्तः द्विजातयः, तदनन्तरं न खादन्ति; यथा काष्ठच्छिन्नं क्षेत्रं वृषभः न पुनः गच्छति। एवं, यदा कनिष्ठः राज्यं भुञ्जीत्, तदा ज्येष्ठः, श्रेष्ठः अपि, तिरस्कारं अनुभवेत्, जननायक। व्याघ्रः परानीतं भोजनं न इच्छति; तथा व्याघ्रबलः पुरुषः परग्राह्यं वस्तु न स्वीकरोति। हविः, घृतम्, पिष्टम्, कुशः, खदिरयष्टिः—यज्ञे यदुपयुक्तम्, तत् पुनः न उपयुज्यते। एवं, राज्यं, यः सारः हृतः, सुरासाररहितं, रामः तं न स्वीकरोति; यथा सोमरहिते यज्ञे कर्तुं न शक्यते। राघवः तादृशं अपमानं न सहिष्यति; यथा बलवान् व्याघ्रः बालकपातं न सहते।” एवं कौसल्या दुःखार्ता पतिं प्रति विलपन्ती, रामलक्ष्मणसीतायाः वनवासजन्यं दुःखं हृदयेन अनुभवति।