राजा रामस्य वियोगशोकाभिभूतः सन्तप्तचित्तः दुःखेन विलपन् आसीत्। तस्य दुःखपूर्णानि वचनानि श्रुत्वा राममाता कौसल्या पुनः भीत्या परिप्लुता अभवत्। तदा कौसल्या पुनः पुनः कम्पमाना, प्रायः प्रेतोपहता इव, प्राणैः शून्या इव, सारथिम् इदं वचनम् अब्रवीत्— "यत्र काकुत्स्थः यत्र सीता लक्ष्मणश्च, तत्र मां नय; तेषां विना अहम् अत्र क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि। शीघ्रं रथं प्रतिनय; दण्डकारण्यं प्रति मां अपि नय। यदि तान् नानुगच्छामि, तदा यमसदनं गमिष्यामि।" सारथिः तु अश्रुपूरितगद्गदया वाचा, कृताञ्जलिः, राणीं सांत्वयन् इदं मधुरं वचनम् उवाच— "शोकं मोहं च परित्यज, दुःखसंबन्धजं क्लेशं च त्यज; दुःखं विहाय, जानिहि राघवः वनवासं करिष्यति। लक्ष्मणोऽपि धर्मनिष्ठः संयतात्मा, रामपादसेवा निरतः, तमिव परं लोकं पूजयन्, तत्र वने तिष्ठति।" "सीता अपि, तत्रैकान्ते वने स्वगृहे इव निर्विशङ्का, रामे चित्तं निवेश्य, निर्भया वसति। न तस्याः किंचित् शोकचिह्नं पश्यामि; वैदेही वनवासाय युक्ता इव दृश्यते। यथा सा पुरा नगरोपवनेषु रममाणा आसीत्, एवं सापि एकान्तवनान्तरेषु हृष्यति।" "युवचन्द्रवदना सा सीता, बालवत् प्रमोदिता, दार्ढ्येन चित्तेन, रामेण सह तत्रैकान्ते वने वसति। तस्याः हृदयम् अस्य एव, प्राणाश्च तस्मिन्नेव; रामविना अयोध्या अपि तस्यै वनवत् एव। वैदेही ग्रामपत्तनानि पृच्छति, नद्याः प्रवाहान् वृक्षवर्गांश्च निरीक्षते। या इच्छति, तत् रामं लक्ष्मणं वा पृच्छन्ती, तयोः सान्निध्ये अयोध्यायाः समीपे इव स्वस्ति अनुभवति।" "केवलं सा या कैकेयीसम्बद्धं वचनम् अप्रमत्या उक्तवती, तत् एव स्मरामी; इदानीं तु तन्न स्मर्यते। तानि प्रमादोत्थानि वचनानि विमुच्य, सारथिः पुनः राण्यै मधुरं प्रियं वचनम् उवाच— 'न मार्गे वातवेगो न भ्रमो न तापः, वैदेह्याः चन्द्रवदनस्य कान्तिं न हन्ति। दानशीलायाः वैदेह्याः पूर्णपुष्करसमप्रभं मुखं, पूर्णचन्द्रसन्निभं, नापि विरज्यते।" "अलक्तकविहीनानि अपि तस्याः पादपद्मानि, कोमलानि, कुमुदसदृशानि शोभन्ते। अलंकारविहीना अपि सा वैदेही, रममाणा इव, मृदुलगमना, नूपुरध्वनिं कुर्वती, वनमार्गे विचरति। वन्यगजसिंहव्याघ्रदर्शनसमये अपि, रामबाहुप्रतिष्ठा सा, भयमपि न अनुभवति।" "त्वं न शोचनीया, नापि आत्मा, नापि राजा; एष धर्मः लोके शाश्वतीं कीर्तिं स्थापयिष्यति। शोकं विहाय, हृष्टचित्ताः, महर्षेः गच्छतः अनन्तरं, ते वने रम्ये, फलमूलाशनाः, पितुः प्रतिज्ञां धर्मतः पालयन्ति।" एवं सारथिना सुविचित्रैः वाक्यैः प्रेरिता अपि, कौसल्या पुत्रशोककर्शिता, विलपन्ती न निवर्तते— "प्रिय! पुत्र! राघव!" इति पुनः पुनः विलपन्ती। एवं षष्टितमः सर्गः समाप्तः। रामः धर्मनिष्ठः वनं गतः सन्, कौसल्या शोकविह्वला पतिं प्रति रुदती इदं वचनम् उवाच— "मया प्राप्ता या कीर्तिः त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा, सैव ते; राघवः दयालुः, उदारः, प्रियवादिता च।" "कथं तौ नरश्रेष्ठौ, सुखसंवृद्धौ, सीतया सह वने दुःखमवत्स्यतः? सा या कृष्णा, कोमला, सुखोपचिता मैथिली, कथं तु सा उष्णशीतं सहिष्यते? या सूपसिद्धं स्वाद्वन्नं भुक्ता, सा विशाललोचना सीता कथं तु स्थूलवन्यभोजनं भक्षयिष्यति?" "या गीतवाद्यशब्दसुखश्रवणा, सा निष्कलुषा कथं तु घोरं मांसभक्ष्यव्याघ्रनादं सहिष्यते? स बलवान्, आयसदण्डसन्निभबाहुः, इन्द्रध्वजोपमः, महाबलः, स कथं कुतः शय्यां करोति?" "कदा अहं रामस्य पद्मसन्निभं वदनं, सुकेशान्तम्, पद्मगन्धिसुगन्धं, नीलोत्पलसन्निभलोचनं च द्रक्ष्यामि? नूनं मम हृदयम् अयःकठिनं, यः तं न पश्यन्त्याः मम हृदयं सहस्रधा न भिद्यते।" "ते मम बान्धवाः, सुखार्हाः, तव निर्दयेन कर्मणा परित्यक्ता, वने दुःखिता विचरन्ति। यदि राघवः पञ्चदशे वर्षे प्रतियाति, तर्हि भरतः न राज्यं न कोषं स्पृहयेत्, तौ उभौ परित्यजेत्।" "कुत्रचित् श्राद्धे स्वजनं भोजयित्वा, पश्चात् द्विजश्रेष्ठान् आमन्त्रयन्ति। तेषु, ये द्विजाः गुणवन्तः, विद्वांसः, ते नापि परुष्यन्ति, यद्यपि तदन्नं देवामृतसदृशम्। ब्राह्मणाः तृप्ताः सन्तः, पुनर्भोजनं न अनुमन्यन्ते, यथा कृतशाकस्य क्षेत्रस्य वृषभः न प्रतिनिवर्तते।" एवं सर्गः एकषष्टितमः आरभ्यते।