राज्ञः शोकनदीसिक्तं नेत्रजलप्लावितं दुःखसागरमिव, कुब्जायाः वचनमहाक्रूरमकरयुक्तं, कैकेय्याः वरनिष्ठुरतीरं, रामस्य वनवासविस्तीर्णमिव, अहं तत्र निमग्नः, हे कौसल्ये, रामविहीनः, दुःखसागरं जीवन्नहं नातिवर्तुमशक्नोमि इति राजा विलपन् शय्यायाम् अकस्मात् मूर्छितः पतितवान्। तस्य रामशोकाभिभूतस्य तथा विलपतः वचः श्रुत्वा राममातुः कौसल्यायाः पुनः भीतिः गाढं समुपजज्ञे। ततः कम्पमानाङ्गी पुनः पुनः प्रेतात्मसमाक्रान्तेव, प्राणैः विहीना इव कौसल्या सारथिम् उवाच—“यत्र ककुत्स्थः, यत्र सीता लक्ष्मणश्च तत्र मां नय; विना तैः अहं क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि। शीघ्रं रथमावर्त्य दण्डकारण्यं नय; यदि न गच्छामि, यमसदनं गमिष्यामि।” तदा सारथिः अश्रुप्रवाहवेगात् कण्ठगद्गदया वाचा, अञ्जलिं कृत्वा, ताम् अश्वासयन् इदं प्राह—“शोकं मोहं च त्यज, दुःखजं क्लेशं च विहाय, दुःखं विसृज्य, जानिहि—रामः वनं निवत्स्यति। लक्ष्मणोऽपि धर्मनिष्ठः संयतः, रामपादसेवायां रतः, तम् उन्नतरूपं लोकमिव पूजयति। एकाकिन्यपि सीता वनं प्राप्तवती स्वगृहवन्निर्भया, रामे चित्तं निवेश्य, सुखमस्ति। तस्याः किंचित् अपि विषादचिह्नं न पश्यामि; वनवासेऽपि सा योग्येति मे मतिः। यथा पुरा उद्यानेषु प्रमोदिता, तथा एकान्तवनान्तरेऽपि सा हृष्टा। शशाङ्ककान्तिमुखी सीता बालवत् प्रमोदते; सा स्थिरसंकल्पा रामसमीपे एकाकिन्यपि सुखेन वसति। तस्याः हृदयम् एव तस्मिन्गतम्, प्राणाश्च तस्मिन्निव स्थिताः; रामविना अयोध्या अपि तस्यै वनसमानैव। वैदेही ग्रामनगराणि पृच्छति, नदीनां प्रवाहान्, वृक्षभेदांश्च निरीक्षते। यद् यदिच्छति, तत् रामं लक्ष्मणं वा पृच्छन्ती, अयोध्यासमीपमिव तयोः सहवासेन सान्त्वनां लभते। केवलं तया कैकेयीसम्बद्धं यद् आकस्मिकं वाक्यं उक्तं, तत् मे स्मरणं न आगच्छति। तानि प्रमादोत्थानि वाक्यानि विसृज्य, सारथिः पुनः मधुरं प्रियं वाक्यं जगाद। न मार्गे वातवेगः, न मोहो, नात्युष्णं, वैदेह्याः शशाङ्कसदृशं तेजो नापहर्तुम्। विशालदान्या वैदेह्याः पूर्णपद्मसन्निभं मुखं पूर्णचन्द्रसदृशं च नापगच्छति। अलक्तकाभावेनापि तस्याः पादौ नवपद्मकलिकासमानौ शोभेते। साभरणविहीना अपि सा वैदेही शोभनगमना, मणिनूपुरध्वनिना यथा क्रीडती स्त्री इव वर्तते। वनान्तरे गजे सिंहे व्याघ्रे वा दृष्टेऽपि, सा रामबाहुपरिश्रयेण निर्भया। न त्वं शोचनीया, नात्मा, न राजा; एषा वृत्तिः लोके शाश्वतीं कीर्तिं स्थापयिष्यति। शोकरहिताः प्रमुदितचित्ताश्च ते, महर्षेः प्रयाते, वननिष्ठाः फलमूलाशनाश्च, पितुः प्रतिज्ञाम् अनुतिष्ठन्ति। तथापि सारथिना सान्त्व्यमानापि, शोककर्शिता सा जननी, 'प्रिय! पुत्र! राघव!' इति विलपन्ती न निवर्तते। रामः धर्मनिष्ठः वनं गतः सति, कौसल्या शोकविह्वला रुदती पतिं वाक्यमुवाच—“मया प्राप्ता या कीर्तिः त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा, तस्याः कारणं राघवः करुणः दानशीलः, मधुरभाषी च। तौ पुत्रौ पुरुषश्रेष्ठौ सुखसंवर्धितौ कथं वनदुःखं सीतया सह सहेते? या कृष्णा कोमला युवती सुखोपचिता, सा मैथिली कथं तापनिशीतत्वं सहिष्यति? उत्तमं यदन्नं सूपसहितं भुक्त्वा, सा विशाललोचना सीता कथं कर्कशं वन्यं भोज्यं भक्षयिष्यति? गीतवाद्यरमणीयस्वनानां शीलिनी सा निष्कलुषा, कथं भीषणानां मांसभक्ष्यसिंहानां निनादं सहिष्यति? स बलभुजो यः वज्रसंहननभुजः, इन्द्रध्वजोपमः, महाबलः, स कुतः स्वपिति? कदा अहं रामस्य पद्मरागसन्निभं मुखं, सुकेशभारसहितं, पद्मगन्धिसुगन्धि वदनं, नीलोत्पलसदृशनेत्रं च पश्येयम्? नूनम् अयम् मम हृदयम् अयःकृतमिव, यः तं न पश्यन्त्याः सहस्रधा न विकीर्णते। तव निर्दयेन कर्मणा मम बान्धवाः सुखार्हाः वनं नीताः, दुःखिता विचरन्ति। यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः प्रतिनिवर्तेत, तदा भरतः न राज्यं न कोशं स्पृशेत, उभयं परित्यजेत्” इति। एवं श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे अयोध्याकाण्डे षष्टितमः सर्गः समाप्तः। अथैकषष्टितमः सर्गः आरभ्यते।