तदा दशरथः, रामस्य वियोगशोकग्रस्तः, दुःखसागरमिव स्वजीवने अनुभूयन् कौसल्यामिदं प्रत्युवाच—"अस्य दुःखसागरस्य मीना इव विक्षिप्तबाहवः, महानिनादः इव महाक्रन्दनम्, निम्नगच्छन्ति इव विकीर्णकेशाः, अग्निः इव कैकेयी, एषः दुःखसागरः मम अश्रुपूरितजलः। कुब्जायाः वचनं महाग्राह इव, क्रूरवरः तटमिव, रामस्य वनवासः विस्तीर्णतामिव, अत्राहं राघवविना निमग्नः। जीवन्नपि मम एष दुःखसागरः दुस्तरः। अहं यः लक्ष्मणेन सह राघवं द्रष्टुमिच्छामि, सः अद्यात्र न दृश्यते—इत्येवं विलपन् महराजः सहसा शय्यायामपतत्। राज्ञः एवं विलपतः रामशोकाभिभूतस्य वचनानि श्रुत्वा, राममाता कौसल्या पुनः भीत्याभिभूता बभूव। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आरण्यकाण्डे षष्टितमः सर्गः समाप्तः। ततः कम्पमाना, पुनः पुनः प्रेतात्मग्रहगृहीतेव, प्राणैर्विहीना इव कौसल्या सारथिमिदमुवाच—"यत्र ककुत्स्थः, यत्र सीता लक्ष्मणश्च, तत्र मां शीघ्रं नय; विना तैः अहं क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि। रथं शीघ्रं प्रत्यावर्तय, दण्डकारण्यं मां अपि नय। यदि न गच्छामि, यमसदनं यास्यामि।" तस्याः अश्रुपरिप्लुतकण्ठः सारथिः अञ्जलिं कृत्वा इदं वचनं सान्त्वनार्थं प्रोवाच—"शोकं मोहं च त्यज; दुःखजं संतापं अपि परित्यज। राघवः वनं प्रवेशिष्यति इति त्वं विद्धि। लक्ष्मणः अपि धर्मनिष्ठः, आत्मसंयतः, रामपादसेवनेन तत्र तत्र तं स्वर्गमिव पूजयति। सीता अपि कानने एकाकिनी स्वगृहेव सुरक्षितं मन्यते, निर्भया, मनसा रामे निबद्धा। न तस्याः किंचित् विषादचिह्नं पश्यामि; वैदेही वनवासे उपयुक्ता इव दृश्यते। या नगरोद्यानेषु रममाणा आसीत्, सा एकाकिनि वनानि रमणीयानि मन्यते। या नवचन्द्राननासिता, सा बालवत् प्रमोदते; सा दृढसत्त्वा सीता रामसमीपे कानने वसति। तस्या हृदयं तु तस्मिन्नेव, प्राणाः अपि तस्मिन्स्थिताः; रामविना अयोध्या तस्या वनमिव। वैदेही ग्रामनगराणि पृच्छति, नद्याः प्रवाहं वृक्षप्रकारांश्च निरीक्षते। या यदिच्छति, तत् रामं लक्ष्मणं वा पृच्छति; अयोध्याया निकटे इव तयोः स्नेहेन तुष्टिमन्वेति। केवलं तया कैकेयीसम्बद्धं किञ्चिद् वाक्यं सहसा उक्तं स्मरामि, तानि पुनः न स्मरामि।" एवं तु सारथिः तस्याः प्रमादजनितानि वचनानि विसृज्य, मधुराणि प्रियाणि वाक्यानि अवदत्—"न मार्गे वातवेगो, न मोहः, न तापः अपि, वैदेह्याः शशाङ्कसदृशं तेजः हरन्ति। या महादानशीला वैदेही, तस्या मुखं पूर्णपद्मसदृशं, पूर्णचन्द्राभं, तेजः न जहाति। अद्यापि, या पादौ लाक्षारागवर्जितौ, तौ पद्मकोषसदृशौ शोभेते। वैदेही, भूषणरहितापि, मृदुपदं गच्छन्ती, नूपुरध्वनिम् उत्पादयन्ती, ललिता स्त्रीव वर्तते। या गजे सिंहे व्याघ्रे वा वनमध्ये पश्यति, सा रामबाहुप्रतिष्ठिता किञ्चिदपि भीतिं न अनुभवति। न त्वं शोचनीया, न आत्मा, न राजा; एषा वृत्तिः लोके शाश्वतीं कीर्तिं स्थापयिष्यति।" एवं सान्त्विते, महर्षेः गमनानन्तरं, ते वननिष्ठाः, फलमूलाशिनः, पितुर्नियमं धर्मेण पालयन्ति। तथापि, सारथिना प्रश्रितैः वाक्यैः प्रेर्यमाणा अपि, पुत्रशोकात्कृशा कौसल्या विलपन्ती न निवर्तते—"प्रिय! पुत्र! राघव!" इति। इदानीं अयोध्याकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। रामे धर्मनिष्ठे वने गते, कौसल्या रुदती, संतप्तहृदया, पत्युः प्रति इदं वचनमुवाच—"त्वया मयि प्राप्ता या कीर्तिः त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा, स राघवः दयालुः, दानशीलः, सौम्यवाक्यः। कथं तौ नरश्रेष्ठौ, सुखे लालनौ, सीतया सह वने क्लेशान् सहिष्येते? या कृष्णवर्णा, कोमलाङ्गी, सुखोपचिता कन्या, सा मैथिली कथं तापं शीतं च सहिष्यते? या सुपाकं सूपसहितं खादित्वा वर्तते, सा विशाललोचना सीता कथं कषायं काष्ठान्नं भोक्ष्यते? या गीतवाद्यनिनादान् शृणोति, सा निर्दोषा कथं मांसभक्ष्यव्याघ्राणां भीषणं शब्दं सहिष्यते? स बलवान्, वज्रकल्पबाहुः, इन्द्रध्वजसदृशः, स कः कुत्र शय्यां लभते? कदा अहं रामस्य पद्मरागमुखं, सुकेशपाशविलसितं, पद्मगन्धिसुगन्धिप्रभृतं, नीलोत्पललोचनं पश्येयम्? नूनं मम हृदयं वज्रसमं, यः तं अदृष्ट्वा अपि, न सहस्रधा विदीर्यते। त्वया कृते, अनार्यकर्मणा, मम बान्धवाः सुखार्हाः, दुःखिता वने विचरन्ति।" एवं कौसल्या दुःखमिश्रितया वाचा पत्युः समक्षे स्वशोकं प्रकटयामास।