शोकसागरः, रामस्य वनवासेन गम्भीरः, सीतायाः वियोगेन दूरतीरः, दीर्घनिःश्वासैः महोर्मिः, अश्रुभिः क्षुब्धवारिणः इव, अयोध्यायाः राज्ञः हृदयम् व्याप्नोति। तत्र बाहुप्रक्षेपणानि मत्स्याः, उच्चरुदितानि महानादः, विकृतकेशाः तत्र सन्ति जलचराः, कैकेयी तत्र अग्निः इव अधोदग्धम्। मम अश्रुनिर्झरैः सागरः पूर्यते, कुब्जायाः वचनानि तत्र महाग्राहः, दुष्टवरः तत्र तीरम्, रामस्य वनगमनम् तत्र विस्तीर्णम्। अहं हि, हे कौसल्ये, राघवविहीनः अस्मिन शोकसागरे निमग्नः; जीवन्, एतत् सागरम् पारम् गन्तुं न शक्नोमि। यद् अनर्हम्, यद् अहम् राघवम् लक्ष्मणेन सह द्रष्टुम् इच्छन्, अद्य अत्र न पश्यामि—एवं विलपन् महराजः शय्यायाम् आकस्मिकम् मूर्च्छितः। तस्य रामशोकसम्भ्रान्तस्य विलापम् श्रुत्वा, राघवस्य माता कौसल्या पुनः भयेन समाक्रान्ता अभवत्। इति श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे षष्टितमः सर्गः समाप्तः। ततः कौसल्या, पुनः पुनः कम्पमाना, इव भूतग्रस्ताः, इव प्राणैः विहीना, सारथिम् उवाच। यत्र ककुत्स्थः, यत्र सीता लक्ष्मणः, तत्र मां नय; तेषां विना, अहम् अत्र क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि। शीघ्रम् रथम् प्रत्यावर्त्य, दण्डकवनम् अपि मां नय; यदि तान् न अनुसरिष्यामि, यमसदनम् गमिष्यामि। सारथिः अश्रुप्रवाहात् गद्गदया वाचा, हस्तौ संयम्य, रानीम् इदं सान्त्वनम् उवाच—शोकम् मोहं च त्यज, दुःखजनितम् व्यथाम् अपि; तव क्लेशम् परित्यज्य, विद्धि राघवः वने वासं करिष्यति। लक्ष्मणः अपि, धर्मनिष्ठः, संयतात्मा, रामपादसेवायाम्, तं परमलोकवत् पूजयति। वनान्तरे अपि, सीता स्वगृहवत् सुरक्षितम् अनुभवति, निर्भया, मनः रामे न्यस्तम्। अहम् तस्याः किंचित् विषादम् न पश्यामि; वैदेही वनवासाय अनुकूलैव दृश्यते, हे रानी। यथा पुरा नगरे काननानि तया रम्याणि, तथा अद्य सीता एकान्तवनानि रमणीयानि मन्यते। मृगनयनी सीता, शशांकसमानमुखी, बालवत् प्रमोदं अनुभवति; दृढसत्त्वा सा रामसहितम् वनान्तरे वसति। तस्याः हृदयम् रामे एव, प्राणाः तस्मिन् एव; अयोध्या रामविहीना तस्याः वनेन तुल्या। वैदेही ग्रामनगरान् पृच्छति, नदीनां प्रवाहान्, वृक्षवर्गान् च निरीक्षते। यद् इच्छति, तत् रामं लक्ष्मणं वा पृच्छति; अयोध्यायाः समीपस्थेव तस्याः तयोः संगमेन सान्त्वनम् लभते। मम केवलम् तस्याः कैकेयीसम्बद्धम् आकस्मिकम् उक्तम् स्मरामी; तानि वचनानि अद्य न स्मृत्यागच्छन्ति। तानि प्रमादोत्थानि वचनानि विसृज्य, सारथिः मधुरम् प्रियं वचनम् रानीम् प्रति उवाच। मार्गे वातबलम्, भ्रमः, तापः वा, वैदेह्याः शशांकसदृशम् तेजः न क्षपयन्ति। दानशीला वैदेही, पूर्णपद्मसदृशमुखी, पूर्णचन्द्रवत् प्रकाशमानम् मुखम् न ह्रासयति। अद्य अपि, तस्याः पादौ, रक्तलेपविहीनौ, पद्मकोषवत् शोभन्ते। वैदेही, अलंकारविहीना अपि, सुन्दरीव चलन्ती, नूपुरध्वनिः श्रूयते। वनान्तरे गजं, सिंहं, व्याघ्रं वा दृष्ट्वा, सा न भयम् अनुभवति, रामस्य भुजयोः आश्रयात्। न त्वम्, न आत्मा, न राजा शोचनीयः; एषा वृत्तिः लोके शाश्वती कीर्तिरूपेण स्थाप्यते। शोकम् त्यक्त्वा, हृष्टचित्ताः, महर्षिः गतः, ते वनवासे स्थिताः, फलमूलभक्षिणः, पितुः प्रतिज्ञाम् धर्मेण पालयन्ति। सारथिना उत्तमवाक्यैः प्रेरिता अपि, पुत्रशोकात् कृशा रानी विलापम् न विरामयति—"प्रिय! पुत्र! राघव!" इति। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। यदा धर्मनिष्ठः रामः वनम् गतः, कौसल्या, अश्रुपूर्णा, दुःखिता, पत्युः प्रति इदं वचनम् उवाच। तव या कीर्तिः मया अर्जिता, त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा; राघवः दयालुः, उदारः, मधुरवाचः। तौ पुत्रौ, नरश्रेष्ठौ, सुखवर्धितौ, कथम् वनवासे सीतया सह दुःखम् सहिष्यतः? सा युवा, श्यामवर्णा, सुखसमृद्धा, मैथिली, कथम् तापम् शीतम् च सहिष्यति? उत्तमम् अन्नम्, सूपसहितम् भक्षयित्वा, विशालनेत्रा सीता कथम् वन्यकाष्ठम् खादिष्यति? गीतवाद्यशब्दान् श्रुत्वा, निर्दोषा सा कथम् मांसभक्षसिंहानां घोरनादम् सहिष्यति? स बलभुजः, यः इन्द्रध्वजसदृशः, महाबलः, कथम् वने शय्यां उपनयति? कदा अहम् रामस्य पद्मवर्णम् मुखम्, सुन्दरकेशसमाक्रान्तम्, पद्मगन्धयुक्तम् श्वासम्, नीलकमलसदृशम् नेत्रम् पश्येयम्? नूनम् मम हृदयम् वज्रनिर्मितम्, यः अहम् तम् न पश्यामि, तथापि शतधा न विदीर्यते। इति कथा शोकसागरस्य, कौसल्यायाः दुःखस्य, रामसीतलक्ष्मणानां वनवासस्य, अयोध्यायाः राज्ञः विलापस्य, सारथिना सान्त्वनस्य, कौसल्यायाः पुत्रशोकस्य, तथा सीतायाः वनवासे स्थितेः, श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे विवृता।