लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, वक्रदंष्ट्रः महाशरः रामः कुत्र अस्ति? यदि अहम् जीवामि, तं सीतया सह द्रष्टुं मे भाग्यं अस्तु। यदि रक्तलोचनं, दीर्घबाहुं, मणिसंयुतकुण्डलिनं रामं न पश्यामि, यमसदनं गमिष्यामि। किं दुःखतरं अस्ति यत् अहम् इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, एतादृशं दुःखस्थितिं प्राप्तः, राघवं अत्र न पश्यामि? हन्त राम! हन्त रामस्य अनुजः! हन्त तपस्विनी वैदेही! यूयं न जानाथ, यत् अहं दुःखेन परित्यक्तः मृत्युम् उपगच्छामि। ततः राजाः तीव्रशोकाभिभूतः, मनः अत्यन्तव्याकुलः, दुःखसागरं दुस्तरं प्रविष्टः, वाक्यम् अब्रवीत्। दुःखसागरस्य गम्भीरता रामस्य वनवासः, पारं सीतावियोगः, तरङ्गाः श्वासाः, फेनिलजलं अश्रूणि। तस्य मत्स्याः बाहुप्रक्षेपणानि, महानिनादः क्रन्दनम्, तृणानि विक्षिप्तकेशाः, अग्निः कैकेयी। अश्रुप्रवाहेण पोषितः, कुब्जायाः वचनं महाग्राहः, दारुणं वरं तटः, रामस्य वनवासः विस्तारः। एतस्मिन दुःखसागरे, कौसल्ये, अहं राघवविहीनः निमग्नः; मम जीवतः एषः सागरः दुस्तरः। न शोभनं यत् अहं राघवं लक्ष्मणेन सह द्रष्टुम् इच्छन्, अद्य तं न पश्यामि—इति विलपन् महाभागः राजा शय्यायाम् अचेतनः पतितः। एवं रामशोकाभिभूतः राजा विलपन्, राममाता रानी तस्य वचः शृण्वन्ती, पुनः गभीरभीत्या गृहीता। एवं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे षष्टितमः सर्गः समाप्तः। ततः कौसल्या, पुनः पुनः कम्पमाना, इव भूतग्रस्तेव, इव प्राणविहीना, सारथिं सम्बोधितवती। यत्र ककुत्स्थः, यत्र सीता लक्ष्मणः, तत्र मां नय; तेषां विना अहं अत्र क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि। शीघ्रं रथं प्रतिनय; दण्डकवनं मां अपि नय; यदि तान् न अनुगच्छामि, यमसदनं गमिष्यामि। सारथिः, अश्रुप्रवाहेन कण्ठं बाध्यमानः, अञ्जलिं कृत्वा, रानीं समाश्वासयन् इदं वचनम् उक्तवान्—शोकं मोहं च त्यज, दुःखसम्भूतं व्यथां अपि; तव संतापं विसृज्य, विज्ञाय राघवः वने वासं करिष्यति। लक्ष्मणः अपि, धर्मनिष्ठः, आत्मसंयमी, रामपादसेवा कृत्वा, वने तं परमलोकवत् पूजयति। एकान्ते वने अपि सीता, निवासं प्राप्तवती, गृहवद् सुरक्षितवती, निर्भया, मनः रामे समर्पितम्। मम दृष्ट्या, तस्याः दुःखस्य किंचित् चिन्हं नास्ति; वैदेही वनवासाय योग्येव दृश्यते, हे रानी। यथा सा नगरवनान्तेषु कदाचित् हृष्टा, तथा एकान्ते वने अपि हर्षं लभते। सीता, युवचन्द्रसदृशमुखा, बालवत् रमते; सा दृढसत्त्वा, रामसहितं एकान्ते वने अपि वसति। तस्याः हृदयम् तस्मिन् एव, प्राणः तस्मिन्न एव; तस्याः अयोध्या रामविहीना वनोपमा। वैदेही ग्रामनगरान् पृच्छति, नदीपथान् वृक्षवर्गान् च निरीक्षते। यद् इच्छति, तत् रामं वा लक्ष्मणं वा पृच्छति; तयोः सन्निधौ, अयोध्यायाः श्रवणमात्रेण सन्तोषं लभते। केवलं तया कैकेयीसम्बन्धे यद् आकस्मिकं वचनं उक्तम्, तत् स्मरामि; अद्य तानि वचनानि मनसि न आगच्छन्ति। सारथिः, तानि प्रमादजनितानि वाक्यानि विसृज्य, रानीं मधुरं प्रियं च वचनं उक्तवान्। न मार्गे वातबलं, न मोहः, न तापः, वैदेह्याः चन्द्रसदृशं तेजः क्षपयितुं शक्नुवन्ति। दानशीला वैदेही, पूर्णपद्मसदृशमुखा, पूर्णचन्द्रवत् दीप्तिम् न हिनस्ति। तस्याः पादौ, रक्तालिप्तविहीनौ अपि, पद्मकलिकावद् शोभन्ते। वैदेही, भूषणविहीना अपि, सुन्दरीव चलति, नूपुरध्वनिः श्रूयते। सा वने गजं वा सिंहं वा व्याघ्रं वा दृष्ट्वा, रामबाहुपरायणत्वात् न भयम् अनुभवति। न त्वं, न आत्मा, न राजा शोचनीः; यः आचारः, सः लोकस्मिन् शाश्वती कीर्तिः भविष्यति। शोकं विसृज्य, हृष्टचित्ताः, महर्षिः गच्छन्, ते वननिष्ठाः फलाहारिणः, पितुः उत्तमं वचनं धर्मेण स्थापयन्ति। सारथिना उत्तमवाक्यैः प्रेरिता अपि, रानी पुत्रशोकात् कृशा, विलापं न विरमति—'प्रिय! पुत्र! राघव!' इति उच्चैः। एवं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। रामः धर्मनिष्ठः वनं गतः, कौसल्या विलपन्ती, शोकग्रस्ता, पतिं इदं वचनं अब्रवीत्—तव कीर्तिः मया प्राप्ता, त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा; राघवः दयालुः, दानशीलः, मधुरवक्ता। तौ पुत्रौ, नरश्रेष्ठौ, सुखोपचारेण पालितौ, कथं वने सीता सहितौ दुःखं सहिष्यतः? या युवती, श्यामवर्णा, कोमलाङ्गी, सुखसंसक्तवती—कैसे मैथिली तापं शीतं च सहिष्यति?