रथचारिन्! यदि मया तव कृते किञ्चिद् उपकारं कृतं स्यात्, शीघ्रं मां रामस्य समीपं नय; जीवितं मां त्वरयति। यद् यद् आज्ञापयामि, तत् राघवं प्रतिनिवर्तयतु; रामं विना क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि। अथवा यदि बलवान् स रामः दूरं गतः, तर्हि मां रथे स्थापय, शीघ्रं रामं दर्शय। कुत्र स लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता, वक्रदंष्ट्रः महाधन्वी? यदि जीवामि, तं सीतया सह पश्येयम्। यदि रक्तनेत्रं महाबाहुं रत्नकुण्डलधारिणं रामं न पश्यामि, यमसदनं गच्छामि। किं दुःखतरं अस्ति यत् अहं इक्ष्वाकुवंशसम्भवः, एतादृशं दशां प्राप्तः, राघवं अत्र न पश्यामि? हाहा राम! रामस्य अनुजः! हाहा तपस्विनी वैदेही! यूयं न जानाथ, यत् अहं शोकात् त्यक्तः मृत्युमुपगच्छामि। इत्येवम् अतिव्यग्रः शोकात् राजा, मनसा अत्यन्तं संतप्तः, दुःखसागरं अप्रतिपारं प्रविष्टः, वाक्यम् उवाच। दुःखसागरस्य गम्भीरता रामस्य वनगमनम्, पारं सीतावियोगः, तरङ्गाः विषादनिःश्वासाः, फेनोदकं अश्रूणि। तस्य मीनाः बाहुप्रक्षेपणानि, महान् नादः विलापनम्, तृणानि विकीर्णकेशाः, अग्निः कैकेयी। अश्रुप्रवाहैः पूरितः, कुब्जायाः वाक्यं महान् ग्राहः, क्रूरवरः तटः, रामस्य वनवासः विस्तारः। तस्मिन्, कौसल्ये, अहं राघवं विना सदा निमग्नः; जीवन् दुःखसागरं अप्रतिपारं मम। न शोभनं यत् अहं राघवं लक्ष्मणेन सह द्रष्टुम् इच्छन्, अद्य तं अत्र न पश्यामि—इत्येवम् विलपन् महराजः शय्यायाम् अचेतनः पतितः। राजा एवं विलपन् रामशोकाभिभूतः, राघवस्य मातरम् रानीम्, तस्य वचनं शृण्वतीम्, पुनः गम्भीरभीतिः आसीत्। इत्येषा अयोध्याकाण्डस्य षष्टितमः सर्गः समाप्तः। ततः कौसल्या, पुनः पुनः कम्पमाना, इव भूतग्रस्तेव, इव जीवितं त्यक्त्वा, रथचारिणम् उवाच—यत्र ककुत्स्थः, यत्र सीता लक्ष्मणश्च, तत्र मां नय; तेषां विना क्षणमपि अत्र जीवितुम् न शक्नोमि। रथं शीघ्रं प्रतिनिवर्तय; दण्डकवनं अपि मां नय। यदि तान् न अनुसरिष्यामि, यमसदनं गच्छामि। रथचारिणः, अश्रुप्रभावात् कण्ठमग्नं स्वरम् कृत्वा, अञ्जलिं कृत्वा, रानीम् इदं सान्त्वयन् उवाच—त्यज शोकं मोहं च, दुःखसम्भवम् व्यथां च; दुःखं परित्यज्य, विद्धि राघवः वने वासं करिष्यति। लक्ष्मणः अपि धर्मनिष्ठः, शमशीलः, रामपादसेवनं वने कुर्वन्, तं परमलोकवत् पूजयति। एकाकी वने अपि सीता, निवासं लब्ध्वा, स्वगृहेव सुरक्षितः, निर्भया, मनः रामे न्यस्यति। तस्याः विषादस्य किंचित् अंशः अपि न दृश्यते; वैदेही वनवासे योग्येव दृश्यते, हे रानी। यथा पूर्वं नगरस्य उद्यानेषु रम्यते, तथा सीता एकान्तवनेषु मुदम् लभते। सीता, यस्याः मुखं नवचन्द्रसदृशं, बालवत् हर्षं अनुभवति; सा दृढसंकल्पा, रामेण सह वने वसन्ती। तस्याः हृदयम् तस्मिन् एव, जीवितम् तस्मिन् एव; अयोध्या रामविना वनेन तुल्या। वैदेही ग्रामनगराणि पृच्छति, नदीनां प्रवाहं, वृक्षान् च निरीक्षते। यद् इच्छति, तत् रामं वा लक्ष्मणं वा पृच्छति; अयोध्यायाः समीपे इव, तयोः संगतौ सुखम् अनुभवति। कैकैय्याः सम्बन्धे तया सहसा उक्तानि वाक्यानि स्मरामि; तानि इदानीं न स्मर्यन्ते। तानि प्रमादजानि वाक्यानि विस्मृत्य, रथचारिणः रानीम् मधुरं प्रियं वाक्यम् उवाच। मार्गस्य वातबलं, भ्रमं, तापं वा, वैदेह्याः चन्द्रप्रभां न हर्तुं शक्नोति। उदारवैदेह्याः मुखं, पूर्णपद्मसदृशं, पूर्णचन्द्रवत् दीप्तिमान्, न क्षीयते। अपि च, तस्याः पादौ, रक्तलाक्षारहिताः, पद्मकलिकासदृशाः, शोभन्ते। वैदेही, भूषणरहितापि, रमणीव गमनं कुर्वन्, नूपूरध्वनिं कृत्वा, शोभते। यदा गजं, सिंहं, व्याघ्रं वा वनान्तरे पश्यति, न भयम् अनुभवति, रामबाहुबलम् आश्रित्य। न त्वं, न आत्मा, न राजा, शोचनीयः; एषा आचारः लोके शाश्वतकीर्तिरूपेण स्थाप्यते। दुःखं त्यक्त्वा, हर्षितमना, महर्षिः गच्छन्, ते वनेनिष्ठाः, फलमूलभक्षिणः, पितृवचनं श्रद्धया पालयन्ति। रथचारिणः उत्तमवाक्यैः प्रेरितापि, रानी पुत्रशोकात् कृशा, विलापं न त्यजति, 'प्रिय! पुत्र! राघव!' इति। शृणु अयोध्याकाण्डस्य एकषष्टितमं सर्गम्। यदा रामः धर्मनिष्ठः वनं गतः, कौसल्या, रुदन्ती, संतप्ता, पतिं प्रति इदं वचनम् उवाच।