ततः द्विजातयः शास्त्रविधिना प्रवर्ग्योपसदादिकान् सर्वान् कर्मविधीन् सम्यक् सम्पाद्य, अधिकार्याणि यथाशास्त्रम् अन्यानि च क्रियाः न्यवपद्यन्त। ततः सर्वे महर्षयः, सम्यक् सत्कृत्य, प्रमुदिताः प्रभाते सोमपेषणीयानि कर्माणि समाचक्रिरे। इन्द्रयागः सम्यक् कृतः, ततो दोषरहितः राजा दिक्षितः, ततः क्रमशः मध्याह्ने सोमपेषणं प्रवृत्तम्। तृतीयं सोमपेषणं महात्मनः तस्य राज्ञः, यथाशास्त्रं, श्रेष्ठैः ब्राह्मणैः सम्यग् अकरोत्। तत्र ऋश्यशृङ्गादयः मन्त्रविदः, स्पष्टोच्चारसम्पन्नाः, इन्द्रादीन् श्रेष्ठान् देवतान् आह्वयन्तः आसन्। होतृपुरुषाः मधुरस्निग्धस्वरेण, यथायोग्यं, देवतान् आहूय, स्वर्गवासिभ्यः हविः विधिवत् वितरन्ति स्म। तत्र न किञ्चिद् हविः विहीनम्, न च किञ्चिद् कुतश्चिद् विप्रकृष्टम्; सर्वं कर्म यथावत्, ब्रह्मणा इव, निर्भयम् अपि, सम्यक् प्रवृत्तम्। तेषु दिनेभ्यः न कश्चन श्रान्तः, न च कश्चन क्षुधितः; न ब्राह्मणः अज्ञः, न च कश्चन अप्रवृत्तः। सर्वे ब्राह्मणाः, स्वमित्रयुक्ताश्च, तपस्विनश्च, भिक्षवश्च, सदा भोजनं कृतवन्तः। वृद्धाः, रोगिणः, स्त्रियः, बालाश्च अपि, निरन्तरं भोजयन्तः, न कस्यचित् तृप्तिः जाताऽभवत्। प्रतिदिनं पर्वतसमानाः अन्नराशयः, सम्यक् कालसमये, दृश्यन्ते स्म। तत्र, तस्मिन् महायज्ञे, नानादेशात् आगतानां नराणां स्त्रीसमूहानां च, अन्नपानं सम्यक् विधाय अभवत्। द्विजश्रेष्ठाः अन्नं प्रशशंसुः—"सुसंस्कृतम्, स्वादु च" इति; राघवः तेषां वचनानि शृण्वन्, "अहं तृप्तः, भवतः सुखिनः स्युः" इति श्रुतवान्। सुसज्जिताः नराः ब्राह्मणान् सेवमानाः आसन्, अन्ये च सुविलसितमणिकुण्डलधारिणः तान् उपतस्थुः। तस्मिन् काले, कर्मविरामे, बुद्धिमन्तः वाग्मिनश्च ब्राह्मणाः, परस्परं जयितुम् इच्छन्तः, तर्कवादा बहून् कुर्वन्तः आसन्। प्रतिदिनं, कर्मवेदिनः द्विजातयः, यथाशास्त्रं, सर्वाणि कर्माणि यज्ञवाटे सम्यक् अकरोत्। राज्ञः ऋत्विजां मध्ये, न कश्चित् षडङ्गवेदविहीनः, न च अशिष्टः, न च अज्ञः, न च ब्राह्मणः विवादे अकुशलः। तदा यूपाः उद्यम्यन्ते स्म—षट् बिल्वमयाः, तथा खदिरमयाः, एवम् एव बिल्वदर्भसमूहयुक्ताः, अन्ये पल्लवयुक्ताः च। एकः श्लेष्मातकद्रुमजः, अपरः देवदारुमयः, केवलम् एते द्वौ तत्र स्थाप्ये, विस्तारयुक्तबाहू एव। सर्वे एते शास्त्रज्ञैः यज्ञकुशलैः निर्मिताः, यज्ञशोभायै सुवर्णेन भूषिताः। एकविंशति यूपाः, एकैकः एकविंशतिजन्मानः रत्नैः, एकविंशति वस्त्रैः च भूषिताः। सर्वे तक्षककुशलैः, नियमेन, स्थिररूपेण, अष्टाश्रयः, सममृदुत्वेन च स्थापिता आसन्। ते वस्त्रच्छन्नाः, पुष्पगन्धैः पूजिताः, नभसि सप्तर्षयः इव दीप्तिमन्तः आसन्। ईषत् प्रमाणतः, विधिवत्, इष्टकाः निर्मिताः; तत्र वह्निः वेदिविदां ब्राह्मणैः विधिपूर्वकं स्थापितः। स वेदि राजसिंहस्य ब्राह्मणैः वेदवित् निर्मिता, गरुडाकृतिः, सुवर्णपक्षयुक्ता, त्रितलसमुच्चिता, अष्टादशभागयुक्ता च। तत्र देवतानां यथाविधि पशवः विनियुक्ताः, सर्पाः पक्षिणश्च शास्त्रविधिना निर्दिष्टाः। तत्र हयः जलचराश्च मुनिभिः शास्त्रविधिना विन्यस्ताः। त्रिशतं पशून् यूपेषु स्थापिता, राजा दशरथस्य श्रेष्ठः अश्वः अपि। तत्र कौसल्या तम् अश्वं सर्वथा पर्युपास्य, प्रमुदिता, त्रिभिः कर्षणैः तं मुमोच। सा कौसल्या, धृतिमती, पक्षिणा सह, धर्मकाम्या, तत्रैकां रात्रिम् अवसत्। होतृ, अध्वर्यु, उद्गाता च, राज्ञ्यः पत्नीन् हस्तेन संयोज्य, अपरां च परिक्रमयामासुः। यजमानः ऋत्विक् संयतः, समाहितः, पक्षिणः मेदः गृहित्वा, यथाशास्त्रं, वह्नौ अपासृजत्। राजा शुभे काले, विधिवत्, पक्षिणः मेदसः धूमगन्धं अघ्राय, स्वकिल्बिषं व्यपोहत्। सर्वे षोडश ऋत्विजः, अश्वाङ्गानि, विधिपूर्वकं, वह्नौ प्राक्षिपन्। अन्येषु यज्ञेषु प्लक्षदण्डे हविः क्रियते, अश्वमेधे तु नलिकायाम् इति शास्त्रवचनम्। अश्वमेधः त्रिरात्रः इति ब्राह्मणैः कल्पसूत्रे निर्दिष्टः; तत्र प्रथमं चतुष्टोमविधिना व्यवस्थितम्। द्वितीयं उक्त्यं, गणितमति रात्रम्, अनुक्रमेण च अन्यानि बहूनि कर्माणि तत्र शास्त्रविधिना कृतानि। ज्योतिष्टोमः, आयुषी, अतिरात्रश्च, तथैव अभिजित्, विश्वजित्, आप्तोर्याम, महायज्ञश्च तत्र कृतः। राजा कुलवृद्धिकरः, पूर्वदिशं होतृणे, पश्चिमां अध्वर्यवे, दक्षिणां ब्रह्मणे दत्तवान्। उद्गात्रे अपि उत्तरदिशं दत्तवान्; एषा महाश्वमेधे दानविधिः, स्वयंभुवा प्राचीनकाले स्थापितः।