निश्चितं, हे सारथे, दैवयोगेन वा महतीनां आपदां कारणेन वा, एष दुःखदायकः विप्रयासः अस्माकं कुलस्य विनाशाय प्राप्तः। यदि मया किञ्चित् उपकारं त्वयि कृतं, तर्हि शीघ्रं मां रामस्य समीपं नय; जीवितं हि मां शीघ्रं तत्रैव नयति। यद्यपि मम किञ्चित् आज्ञाप्यं अस्ति, तत् राघवस्य प्रत्यागमाय प्रयुज्यताम्; रामविना अहं क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि। अथवा यदि बलवान् स रामः दूरं गतः, तर्हि मां रथे उपवेशयित्वा शीघ्रं रामं दर्शय। कुत्र स लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, वक्रदंष्ट्रः महेषुधी? यदि जीवामि, तदा तं सीतया सहितं पश्येयम्। यदि न पश्यामि रामं रक्तलोचनं महाबाहुं मुक्तामणिविभूषितकुण्डलम्, तर्हि यमलोकं यास्यामि। किमतः दुःखतरं स्यात्—यदहं इक्ष्वाकुवंशोद्भवः इदानीं एवंविधं दुर्दशां प्राप्तः, राघवं च अत्र न पश्यामि? हा राम! हा रामस्य अनुज! हा तापसी वैदेहि! यूयं न जानीथ, यदहं शोकात्यये त्यक्तः प्राणान् सन्दधामि। एवं तीव्रशोकाभिभूतः राजा, मनसा सम्पूर्णतया व्याकुलः, दुःखसागरमगाधं पतितः, इदं वचनमुवाच। दुःखसागरः रामस्य प्रव्रजनं यस्य गाम्भीर्यम्, सीतावियोगः यस्य पारः, निश्वासाः यस्य महावेगाः, अश्रविलीनजलधाराः यस्य फेनिलम् उदकम्। यस्य हस्तविक्षेपाः मीनाः, करुणरवः महानादः, विकीर्णकेशाः तृणानि, कैकेयी अग्निरिव अन्तःस्थितः। मम अश्रुप्रवाहेण वृद्धोऽयं सागरः, कुब्जायाः वाक्यं तत्र महाग्राहः, क्रूरवरः तस्य तीरम्, रामस्य प्रव्रजनं तस्य विस्तारः। अस्मिन्नेव दुःखसागरे, हे कौसल्ये, अहं राघवविना निमग्नः; जीवन्नपि मम एष सागरः अतीर्णः। न युक्तं यदहं लक्ष्मणेन सहितं राघवं द्रष्टुमिच्छन् अपि, अद्यैतं न पश्यामि—इति विलपन् स महाबलः राजा सहसा शय्यायाम् मूर्च्छितः पतितः। एवं रामशोकाभिभूतस्य राज्ञः विलपतः, राघवस्य जननी कौसल्या तस्य वाक्यानि श्रुत्वा, पुनः भीत्या समाक्रान्ता। एतावता श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षष्टितमः सर्गः समाप्तः। ततः पुनः पुनः कम्पमाना, प्रायः प्राणैः विहीना इव, कौसल्या सारथिम् इदं वचनं अब्रवीत्—यत्र ककुत्स्थः, यत्र सीता लक्ष्मणश्च तत्र मां नय; तेषाम् विना अहं क्षणमपि अत्र जीवितुं न उत्सहे। शीघ्रं रथं प्रत्यावर्तय; दण्डकारण्यं प्रति अपि मां नय; यदि अहं तान् नानुगच्छेयम्, तर्हि यमलोकं यास्यामि। अश्रुप्रवाहवेगेन कण्ठगद्गदया वाचा सारथिः अञ्जलिं कृत्वा रानीं समाश्वासयत्—शोकं मोहं च त्यज, दुःखजन्यं व्यसनं च परित्यज; दुःखं विहाय, विद्धि राघवः वने वत्स्यति। लक्ष्मणः अपि वनं गत्वा रामचरणयोः सेवां कुर्वन्, धर्मनिष्ठः जितेन्द्रियः, तमिव परमं लोकं पूजयति। एकाकिनि अपि वने, सीता स्वगृहवद् सुरक्षितां वासभूमिं प्राप्य, रामे मनः निवेश्य, निर्भया वर्तते। न तस्या दुःखचिह्नमपि पश्यामि; वैदेही वनवासे अपि शीलसम्पन्ना इव दृश्यते। यथा सा पुरा नगरीयेषु उद्यानेषु हृष्टा, तथा इदानीं एकान्तवनानि अपि प्रीणयन्ति। या या चन्द्रनिभमुखी सीता, सुतवद् हृष्टा, दृढव्रता, सा रामेण सह वनं वसन्ती नित्यं सन्तुष्टा। तस्याः हृदयं तु तस्मिन्नेव, प्राणाश्च तस्मिन्निव; रामविना अयोध्या अपि तस्या वनमेव। वैदेही ग्रामनगराणि पृच्छति, नद्याः प्रवाहान् पश्यति, वृक्षान् विविधान् अवलोकयति। या या इच्छति, तत् रामं लक्ष्मणं वा पृच्छति; तयोः सान्निध्येन, अयोध्यायाः समीपे इव, सुखं अनुभवति। केवलं तस्याः कैकेयीसम्बद्धाः सहसा उक्ताः शब्दाः स्मृतिम् आगच्छन्ति; इदानीं ते न स्मर्यन्ते। तान् प्रमादात् उत्पन्नान् वाक्यानि निवार्य, सारथिः पुनः मधुरं प्रियं वचनं रानीं प्रति उवाच। न मार्गे वातवेगो, न भ्रमः, नोष्णता, वैदेह्याः चन्द्रवदनस्य कान्तिं हन्तुं शक्नुवन्ति। या या उदारसीता पूर्णपद्मसदृशमुखी पूर्णचन्द्रवद् ज्योतिष्मती, तस्या मुखं न शोभां जहाति। अपि च, अलक्तकवर्जिताः अपि तस्या पादपद्मे स्फुटन्ति, पद्मकोषाभौ दीप्तिमन्तौ। वैदेही अलङ्कारविहीना अपि, शनैः चलन्ती, किङ्किणीनिनादेन, क्रीडतीव शोभते। वने गजं सिंहं व्याघ्रं वा दृष्ट्वा अपि, सा न भीतिः, रामबाहुपरिश्रयात्। न त्वं शोचनीया, न आत्मनः, न राजा; एषः आचारः लोके शाश्वतीं कीर्तिं स्थापयिष्यति। दुःखं परित्यज्य, हृष्टचित्ताः, महर्षेः प्रस्थानानन्तरं, ते वनवासे स्थिताः, फलमूलभक्षिणः, पितुः प्रतिज्ञां धर्मेण पालयन्ति। एवं सारथिना उत्तमवाक्यैः प्रेरिता अपि, सा रानी पुत्रशोकात् कृशा, शोकं न त्यक्तवती, 'प्रिय! पुत्र! राघव!' इति विलपन्ती स्थितवती। शृणु अयोध्याकाण्डस्य एकषष्टितमं सर्गम् श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये।