राजा दशरथः, मोहवशात् स्त्रीकारणेन च, न मित्रैः न मन्त्रिभिः न च नगरवासिभिः सह मन्त्रणा कृतवान्, किंतु सहसा निर्णयं कृतवान्। स सारथिम् उवाच—"नूनम्, हे सारथे, भाग्येन वा महता दुःखेन वा, एष विनाशकारिणी विपत्तिरस्माकं कुलं प्राप्ता। यदि मया ते किञ्चित् पुण्यं कृतं स्यात्, शीघ्रं मां रामस्य समीपं नय; मम प्राणाः शीघ्रं मां तत्रैव नयन्ति। यदाज्ञापयामि, तेनैव रामं प्रतिनिवर्तय; रामं विना क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि। अथवा यदि स बलवान् रामः दूरं गतः, मां रथ उपवेश्य शीघ्रं रामं दर्शय। कुत्र स लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता, वक्रदंष्ट्रः महाधन्वा? यदि जीवामि, तदा तं सीतया सह पश्येयम्। यदि न पश्येयम् अहं रामं रक्तलोचनं महाबाहुं मणिविभूषितकुण्डलम्, तदा अहं यमसदनं यास्यामि। किम् इदानीं दुःखतरं स्यात्, यत् अहं इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः एतादृशं दशां प्राप्तवान्, अत्रैव राघवं न पश्यामि। हा राम! हा रामस्य अनुज! हा तपस्विनि वैदेहि! यूयं न जानाथ, मम प्राणाः शोकपरित्यक्तस्य मम निःसृताः।" एवं तीव्रशोकसमाविष्टः राजा, मनसा परमदुःखितः, दुःखसागरमगाधं प्रविश्य, वचनमिदं व्याहरत्—"रामस्य वनवासः अस्य सागरस्य गम्भीरता, सीतावियोगः तीरम्, दीर्घनिःश्वासा ऊर्मयः, अश्रूणि फेनिलजलम्। बाहुप्रक्षेपणानि अस्य मीनाः, महान् क्रन्दनध्वनिः गर्जनम्, विकीर्णकेशाः तृणानि, कैकेयी अग्निः। मम अश्रुप्रवाहैः पूरितः, कुब्जायाः वचनं महाग्राहः, क्रूरवरः तटम्, रामस्य वनवासः विस्तारः। अस्मिन् अहं कौसल्ये, राघवविरहिता, निमग्नः; मम जीवतोऽपि दुःखसागरः अतीर्णः। न उचितम्, यदहं लक्ष्मणेन सह राघवं द्रष्टुमिच्छन्, अद्य तत्र न पश्यामि" इति विलपन् महाबलः राजा सहसा शय्यायां मूर्च्छितः पतितः। एवं रामशोकाभिभूतः राजा विलपन्, राममातुः कौसल्यायाः श्रोत्रे तस्य वाक्यं प्रविष्टम्, सा पुनः गाढभीतया समाक्रान्ता। इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिये आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षष्टितमः सर्गः। ततः पुनः पुनः कम्पमाना, प्रायः प्राणैः विवर्जिता इव, कौसल्या सारथिम् उवाच—"यत्र ककुत्स्थः, यत्र सीता लक्ष्मणश्च, तत्र मां शीघ्रं नय; तेषां विना अहं क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि। शीघ्रं रथं प्रतिनिवर्तय, दण्डकवनं मामपि नय; यदि तान् न अनुसरिष्यामि, तदा यमसदनं यास्यामि।" तदा सारथिः, अश्रुबन्धनिगडितकण्ठः, कृताञ्जलिः, कौसल्यां सान्त्वयन् इदं वचनम् उवाच—"शोकं मोहं च त्यज, दुःखसम्भवं क्लेशं च विसृज; दुःखं विहाय, विद्धि राघवः वनं निवत्स्यति। लक्ष्मणोऽपि धर्मनिष्ठः, जितेन्द्रियः, वनस्थो रामपादसेवकः, तं परमं लोकमिव पूजयति। एकाकिनि अपि वने, सीता स्वगृहसमं निवासं प्राप्य, निर्भया, रामे मनः निवेश्य, तत्रैव सुखं अनुभवति। न हि तस्याः किंचित् विषादचिह्नं पश्यामि; वैदेही वनवासे सम्यक् अनुरूपा इव दृश्यते। यथा पुरा उद्यानेषु तुष्टा आसीत्, तथा एकाकिनि अपि वने सीता हृष्टा। या सदा शशाङ्कमुखी सीता, सा बालवत् प्रमोदते; सा स्थिरात्मिका, रामेण सह एकाकिनि वने अपि वसति। तस्याः हृदयं तु तस्मै एव गतम्, प्राणाः तस्मिन् एव; रामविना अयोध्या तस्यै वनसमाना एव। वैदेही ग्रामनगराणि पृच्छति, नद्याः प्रवाहान्, वृक्षभेदांश्च निरीक्षते। या यदिच्छति, तत् रामं लक्ष्मणं वा पृच्छन्ती जानाति; तयोः सान्निध्ये अयोध्यायाः समीपे इव सान्त्वना अनुभवति। केवलं तया कैकेयीसम्बन्धिनः, सहसा उक्ताः शब्दाः स्मर्यन्ते, तेऽपि इदानीं न स्मर्यन्ते। तानि प्रमादोत्थानि वचनानि विसृज्य, सारथिः तदा कौसल्यां मधुरं प्रियं वचनं उवाच। न मार्गे वातवेगः, न च मोहः, न चोष्णता, वैदेह्याः शशाङ्कसदृशं तेजः हन्तुं शक्नुवन्ति। या दानशीला वैदेही, तस्याः पूर्णपुष्करसमप्रभं मुखं पूर्णचन्द्रसदृशं शोभते, न च कान्तिं जहाति। अपि च, अलक्तकविहीनौ अपि तस्याः पादौ, कुमुदसदृशाविव, शोभन्ते। वैदेही, भूषणविहीना अपि, शिल्पिन्याः इव, गच्छन्ती, किंकिणीनिनादेन शोभते। या वने गजं सिंहं व्याघ्रं वा पश्यति, सा रामबाहुप्रतिष्ठिता भयम् न अनुभवति। न त्वं शोचनीया, न आत्मा, न च राजा; एषा वृत्तिः लोके शाश्वतीं कीर्तिं स्थापयिष्यति। दुःखं विसृज्य, हृष्टचित्ताः, मुनिना निर्गते, ते वने वसन्तः, फलमूलाशनाः, पितुः महत् व्रतम् अनुतिष्ठन्ति।" एवं सारथिना हितैः वाक्यैः प्रोत्साह्यमाना अपि, सा रजनीदुःखकर्शिता जननी, "प्रिय! पुत्र! राघव!" इति विलपन्ती, शोकं न जहाति।