शोकेन संत्रस्तः स राजा, शत्रुमित्रमध्यमेषु कोऽपि विशेषो न मे दृश्यते इति मनसि स्थित्वा, नगरनिवासिनः प्रमदशून्याः, गजानां च तुरगाणां च स्वराः क्षीणाः, श्वासश्च दीर्घः, तैः सह दुःखितः सञ्जातः। हे महाबाहो, रामस्य वनवासदुःखेन व्याकुला अयोध्या मम दृष्ट्या पुत्रवियोगेन शोकसागरमग्ना कौसल्या इव सम्पूर्णं प्रमोदशून्या दृश्यते। एवं सारथिनः वचनं श्रुत्वा, राजा अश्रुपूर्णगद्गदस्वरेण, महाशोकाभिभूतः, तमिदं वचनमुवाच— एषा मया न सम्मता, नापि मन्त्रिभिः सह वृद्धैः विनिश्चिताऽभूत्; कैकेय्या दुष्टबुद्ध्या एषा ममोपन्यस्ता। न मित्रैः, न मन्त्रिभिः, न नगरजनैः सह मया किञ्चिद् विचारितम्; प्रमादात्, स्त्रीहेतोः, आकस्मिकं मया कृतम्। नूनं दैवेन, वा महता विपत्त्या, एषा कुलनाशकारिणी विपद् प्राप्ता, हे सारथे। यदि किञ्चिदपि मया ते हितं कृतम्, शीघ्रं मां रामस्य समीपं नय; जीवितमपि मां शीघ्रं प्रेषयति। यद् यदाज्ञापयामि, तत् राघवं प्रत्यागतुं प्रयुज्यताम्; रामं विना क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि। अथवा यदि स महाबाहुः दूरे गतः, तर्हि मां रथे स्थापयित्वा शीघ्रं रामं दर्शय। कुत्र स लक्ष्मणाग्रजः, वक्रदंष्ट्रः, महेषुधी? यदि जीवामि, तदा सीतया सह तं पश्येयम्। यदि रामं न पश्यामि, रक्तलोचनं, महाबाहुं, रत्नकुण्डलधारिणं, तर्हि यमसदनं यास्यामि। किमतः दुःखतरं स्यात्, यदहम् इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, एतादृशं दुःखं प्राप्तः, अत्र राघवं न पश्यामि? हा राम! हा रामानुज! हा तपस्विनि वैदेहि! न जानथ तदिदानीं, मोहात्यये मया त्यक्ते, मृत्युपाशबद्धोऽस्मि। इत्येवं महाशोकाभिभूतः स राजा, दुःखसागरे निमग्नः, वाक्यमिदं व्याहरत्। स शोकसागरः रामस्य वनवासं गम्भीरं निमज्जनं, सीतावियोगं पारं, दीर्घश्वासान् महातरंगान्, अश्रूणि फेनिलजलानि च बिभ्रत्, मम बाहुप्रक्षेपणं मत्स्यानिव, उच्चैः क्रन्दनं महारवमिव, केशविक्षेपं प्लवमिव, कैकेयी अग्निमिव, मम अश्रुप्रवाहैः पूर्यमाणः, कुब्जायाः वचनं मकरमिव, क्रूरवरं तटमिव, रामस्य वनवासं विस्तीर्णमिव। तस्मिन्नहं कौसल्ये, राघवविहीने, निमग्नः; जीवन्नपि ममायं शोकसागरः दुस्तरः। न शोभनं यदहम् अद्य लक्ष्मणेन सह राघवं द्रष्टुमिच्छन्, अत्र न पश्यामि; इत्येवं विलपन् स महाप्राज्ञः राजा शय्यायां सहसा मूर्छितः पतितः। एवं रामशोकाभिभूतः राजा विलपन्, राममातरः कौसल्या तस्य वचनं श्रुत्वा, पुनः भीतिः महती समुपजग्मे। एवं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे षष्टितमः सर्गः समाप्तः। ततः पुनः पुनः कम्पमाना, प्रेतात्मना इव, प्राणविहीना इव कौसल्या, सारथिमिदं वचनमुवाच— यत्र ककुत्स्थः, यत्र सीता लक्ष्मणश्च, तत्र मां नय; तेषां विना क्षणमपि अत्र जीवितुं न शक्नोमि। शीघ्रं रथं पृष्ठगं कृत्वा, दण्डकारण्यं प्रति मां नय; यदि नानुगच्छामि, यमसदनं यास्यामि। तदा सारथिः, अश्रुपूरितगद्गदस्वरः, अञ्जलिं कृत्वा, मातरं समाश्वासयन् इदं वचनमुवाच— शोकमोहौ त्यज, दुःखजन्यां व्यथां च परित्यज; तव दुःखं विसृज्य, विद्धि राघवः वनं निवत्स्यति। लक्ष्मणोऽपि, धर्मनिष्ठः, जितेन्द्रियः, वनवासे रामपादसेवनरतः, तमिव परं लोकं पूजयति। एकाकिनि अपि वने, सीता स्वगृहवद् आत्मनं सुरक्षितममन्यत; निर्भया, मनसा रामे प्रतिष्ठिता। नापि तस्याः किंचित् विषादलक्षणं पश्यामि; वैदेही वनवासे युक्ता इव दृश्यते, हे मातः। यथा सा पुरा नगरोपवनेषु रममाणा, तथा इदानीं एकाकिनि वनेषु सुखं प्राप्नुति। यस्याः मुखं नवचन्द्रसदृशं, सा सीता बालवत् प्रमोदते; सा धैर्ययुक्ता, रामसमीपे अपि वने वसति। तस्याः हृदयं रामे एव, प्राणाश्च तस्मिन्निव; तस्या अयोध्या रामविना वनमिव। वैदेही ग्रामनगराणां पृच्छा कुर्वन्ती, नदीनां प्रवाहांश्च, वृक्षविशेषांश्च निरीक्षते। यद् यद् इच्छति, तत् रामं लक्ष्मणं वा पृच्छन्ती, तयोः समीपे अयोध्यायाः श्रवणपथे इव सुखं लभते। केवलं तस्याः कैकेयीसम्बन्धिन्यः सहसा उक्ताः कथाः स्मरामि; ताः अपि इदानीं न स्मरामि। ताः प्रमादोत्थिताः कथाः विसृज्य, सारथिः सौम्यं मधुरं वचनं मातरं प्रति उवाच। न वायोः वेगः, न मोहः, न तापः, वैदेह्याः शशाङ्ककान्तिं हर्तुं शक्नोति। दानशीलायाः वैदेह्याः मुखं, पूर्णपद्मसदृशं, पूर्णचन्द्रनिभं, नापि शोभां जहाति। अपि च, अलक्तकाभावेनापि, तस्याः पादौ पद्मकोषसदृशौ शोभेते। एवं कौसल्या-राजयोः महाशोकसागरमग्नयोः, रामलक्ष्मणसीतानां स्मरणेन, नगरनिवासिनां दुःखेन, अयोध्यायाः वैराग्येण, समस्तं नगरं शोकेन व्याप्तमभवत्।