रथं राजमार्गेण रामं विना प्रत्यागच्छन्तं दृष्ट्वा, सर्वे जनाः राजपथसंस्थिताः दुःखार्ताश्रुबिन्दुभिः सन्तप्ताः बभूवुः। तदा स्वभवनप्रासादगृहकोटरेभ्यः स्त्रियः रामदर्शनवियोगदुःखपीडिताः करुणरवं क्रन्दन्त्यः निष्पेतुः। तासां नेत्रे विस्तीर्णे निर्मले च अश्रुभिः पूरिते, परस्परं पश्यन्त्यः दुःखवशेन विवर्णाः सन्तः स्थिताः। दुःखात्यये सति, अहं न शत्रुमित्रमध्यमानां भेदं पश्यामि। नगरजनाः शोकविह्वलाः, गजाश्वाः च क्लान्ताः, तेषां स्वराः मन्दाः शुष्काः च, दीर्घनिःश्वासैः सन्तप्ताः। महाबाहो राजन्, अयोध्या रामविरहदुःखेन कौसल्येव पुत्रविहीना शोकमग्ना इव दृश्यते। सारथेः वचनं श्रुत्वा, राजा अश्रुपरिप्लुतकण्ठः दुःखसन्तप्तमना इदं वचनं अब्रवीत्— "मया न इदं मन्त्रिसज्जनैः सह अनुमोदितं, किं तु कैकेय्या दुष्टचित्तया बलात् कृतमिदम्। न मित्रैः, न मन्त्रिभिः, न नागरकैः सह मया विचारितं; मोहात् च स्त्रीहेतोः च अहं त्वरया निश्चयं कृतवान्। नूनं विधिना वा महदापद्वशात् वा एष दुःखपरम्परा अस्माकं कुलं विनाशाय प्राप्ता। यदि किञ्चित् मया ते हितं कृतं, तत् शीघ्रं मां रामसमीपं नय; जीवितं मां शीघ्रं नयति। यदाज्ञापयामि, तत् राघवं प्रत्यावर्तय; रामं विना अहं क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि। अथवा यदि महाबाहुः रामः दूरं गतः, तर्हि मां रथे स्थाप्य शीघ्रं रामं दर्शय। कुत्र स लक्ष्मणाग्रजः वक्रदंष्ट्रः महाधन्वा? यदि जीवामि, तदा सीतया सहितं तम् पश्येयम्। यदि न पश्येयम् रामं रक्तनेत्रं महाबाहुं मुक्तामणिविभूषितकुण्डलिनं, तर्हि यमसदनं गमिष्यामि। किं दुःखतरं अस्ति, यत् अहम् इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः एतादृशं दशां प्राप्तः राघवं अत्र न पश्यामि? हा राम! हा रामानुज! हा तपस्विनि वैदेहि! न जानथ कि अहं दुःखेन त्यक्तः म्रियामि। इत्थं तीव्रशोकसम्भ्रान्तचित्ता राजा दुःखसागरमग्नः, दुर्निवारं शोकमहासमुद्रं प्रविश्य, इदं वचनमुवाच। सः शोकसागरः रामविप्रवासं गम्भीरं, सीतावियोगं पारं, दीर्घनिःश्वासान् महातरङ्गान्, अश्रूणि फेनिलं वारिं च विदधाति। तत्र बाहुप्रलापाः मत्स्याः, करुणारवः महानादः, विकीर्णकेशाः शैवालानि, कैकेयी अग्निः इव। मम अश्रुप्रवाहैः पूरितः, कुब्जायाः वचनं महाग्राहः, क्रूरवरं तटम्, रामविप्रवासः विस्तीर्णता च। अस्मिन्नेव राघवविहीना अहं कौसल्ये, दुःखसागरमग्नः, जीवन्नेव अतीव दुःखितः अस्मिन्नेव शोकसागरे निमग्नः। अनुचितं खलु, यत् अहं राघवं लक्ष्मणेन सहितं द्रष्टुमिच्छन्, अद्य तत्र न पश्यामि; एवं विलपन् स महराजः सहसा शय्यायां मूर्च्छितः पतितः। एवं रामशोकविह्वलितो राजा विलपति स्म, तस्य वचः श्रुत्वा राममाता कौसल्या पुनः भीतिभारग्रस्ता बभूव। एवमयोध्याकाण्डस्य षष्टितमः सर्गः समाप्तः। ततः कौसल्या पुनः पुनः कम्पमाना, इव प्रेतात्मना, इव च प्राणविहीना, सारथिं वाक्यमुवाच— "यत्र ककुत्स्थः, यत्र सीता लक्ष्मणश्च, तत्र मां नय; तेषां विना अहम् अत्र एकक्षणमपि जीवितुं न उत्सहे। रथं शीघ्रं प्रत्यावर्तय; मां अपि दण्डकारण्ये नय; यदि न अनुयास्यामि, तदा यमसदनं यास्यामि।" ततः सारथिः अश्रुपरिप्लुतकण्ठः, अञ्जलिं कृत्वा, राणीं सान्त्वयन्नुवाच— "शोकं मोहं च त्यज, दुःखजं संतापं च; दुःखं परित्यज्य, विद्धि यत् राघवः वने वत्स्यति। लक्ष्मणश्च अपि वने रामपादसेवया धर्मनिष्ठः जितेन्द्रियः तमिव परं लोकं पूजयति। एकान्तवने अपि सीता स्वगृहवदात्मानं सुरक्षितमिच्छति, निर्भया च, तस्यै रामे मनः न्यस्तम्, प्राणाः च तस्मिन्नेव। तस्यै अयोध्या रामविना वनसमानमेव। वैदेही ग्रामनगराणि पृच्छति, नदीनां प्रवाहान् वृक्षप्रकारांश्च पश्यति। सा यदिच्छति तत् रामं लक्ष्मणं वा पृच्छन्ती, इव अयोध्यायाः समीपे स्थित्वा, तयोः सान्निध्ये सान्त्वनां प्राप्नोति। मम केवलं तस्याः कौशल्यायाः विषये कैकेयीसम्बद्धानि यदाकस्मात् उक्तानि वचनानि स्मर्यन्ते; तानि अपि इदानीं न स्मर्यन्ते। एवं तानि प्रमादोत्थानि वचनानि परित्यज्य, सारथिः पुनः मधुरं प्रियं वाक्यं राणीं प्रति उवाच।