अयोध्यां प्रविशन्त्याः मम कोऽपि स्वागतं न करोति; जनाः रामदर्शनविहीनाः पुनः पुनः श्वसितुम् आरभन्ते। राजमार्गे रथं रामविहीनं प्रतिनिवृत्तं दृष्ट्वा सर्वे जनाः शोकसन्तप्ताः अश्रुपूरितलोचनाः सन्ति। स्वगृहात्, प्रासादात्, शिखरात् च महिलाः रामस्य अभावदर्शनात् संतप्ताः विलपन्ति। ताः स्त्रियः विशालविस्पष्टनेत्राः अश्रुपूरिताः परस्परं पश्यन्ति, स्पष्टं दुःखेन अभिभूताः। मम दुःखेन, शत्रु, मित्र, उदासीन—एषां मध्ये कोऽपि भेदः मया न दृश्यते। जनाः निरानन्दाः, गजाः अश्वाः च शोकग्रस्ताः, तेषां स्वराः क्षीणाः, दीर्घं श्वसितुम् आरभन्ते। महराजन्, रामस्य वनगमनात् अयोध्या कौसल्यायाः पुत्रविहीनायाः सदृशी दुःखपूर्णा दृश्यते। सारथ्यः वचनं श्रुत्वा राजा, अश्रुपूरितगलेन, विषादपूर्णया वाचा तं इदं उवाच— "मया, मन्त्रिप्रधानैः सह, बुद्धिमन्तः जनैः सह, एषा योजना न अनुमता; कैकेयी, दुष्टबुद्धिः, एतत् आरोपितवती। न मित्रैः, न मन्त्रिभिः, न नगरजनैः—मया विचारः कृतः; स्त्रीसंबन्धात्, मोहात्, आकस्मिकं निर्णयः कृतः। निश्चितं, भाग्येन वा, महाप्रसवेन वा, एषः विपत्तिः कुलस्य पतनाय जातः। यदि मया ते किञ्चित् हितं कृतम्, त्वरितं मां रामस्य समीपं नय; जीवितं मां शीघ्रं प्रेरयति। यद्यपि मम आदेशः अस्ति, तेन रामं प्रत्यागच्छतु; अहं रामविना क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि। अथवा यदि महाबाहुः रामः दूरं गतः, तर्हि मां रथे स्थापय, शीघ्रं रामं दर्शय। कुत्र स लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, वक्रदंष्ट्रः, महाधनुष्मान्? यदि जीवामि, ससीतं तं द्रक्ष्यामि। यदि रक्तलोचनं, महाबाहुं, रत्नकुण्डलधारिणं रामं न पश्यामि, यमलोकं गमिष्यामि। किं दुःखतरं अस्ति, यत् अहं इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, एतादृशं अवस्थां प्राप्तः, रामं अत्र न पश्यामि?" "हा राम! हा रामस्य अनुज! हा तपस्विनी वैदेही! यूयं न जानाथ, यत् अहं शोकाभिभूतः मृत्युम् उपगच्छामि। अतिव्याप्तशोकः राजा, मनः अत्यन्तं संतप्तम्, दुःखसागरं अनवर्तनीयं प्रविष्टः, इदं वचनं उवाच।" "एष दुःखसागरः, यस्य रामस्य वनवासः गम्भीरता, सीतायाः वियोगः तीरम्, दीर्घश्वासाः तरङ्गाः, अश्रवर्षः फेनसन्तानः। बाहुप्रक्षेपः मीनाः, महारवः विलापः, विक्षिप्तकेशाः शैवालानि, कैकेयी अग्निः। मम अश्रुप्लवेन पोषितः, कुब्जायाः वचनं महाग्राहः, क्रूरवरः तटः, रामस्य वनवासः विस्तारः। एतस्मिन्, हे कौसल्ये, अहं रामविहीनः निमग्नः; जीवन् मम दुःखसागरः अनतिक्रम्यः।" "अनुचितं यत् अहं लक्ष्मणसहितं रामं द्रष्टुम् इच्छन्, अद्य अत्र न पश्यामि। एवं विलपन् महराजः शय्यायां आकस्मिकं मूर्छितः। राजा एवं रामशोकाभिभूतः विलपन्, राममाता कौसल्या तस्य वचनं श्रुत्वा पुनः गम्भीरभीत्या ग्रस्ताभवत्।" इत्ययोध्याकाण्डे षष्टितमः सर्गः समाप्तः। ततः कौसल्या पुनः पुनः कम्पमाना, इव प्रेतग्रस्ता, इव प्राणविहीना, सारथ्यं प्रति वचनं उवाच— "यत्र ककुत्स्थः, यत्र सीता लक्ष्मणः च, तत्र मां नय; तेषां विना अहं अत्र क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि। शीघ्रं रथं प्रत्यावर्तय; दण्डकवनं अपि मां नय। यदि तान् न अनुसरिष्यामि, यमलोकं गमिष्यामि।" सारथ्यः अश्रुपूरितगलेन, अञ्जलिपुटेन, राणीं सांत्वयन् इदं वचनं उवाच— "शोकं मोहं च त्यज; दुःखसम्भवम् आपदं विहाय, तव क्लेशं विस्मृत्य, जानिहि यत् रामः वनं निवसिष्यति। लक्ष्मणः अपि, रामपादसेवनं कृत्वा, धर्मनिष्ठः, आत्मसंयमी, रामं परमलोकवत् पूजयति। एकाकी वने अपि, सीता स्वगृहवत् सुरक्षितं तं अनुभवति; निर्भया, मनः रामे समर्पितम्। अहं तस्याः दुःखस्य लघुतरमपि चिन्हं न पश्यामि; वैदेही वनवासाय यथायोग्यं इव दृश्यते। यथा नगरोद्यानेषु तया पूर्वं रमणं कृतम्, तथा सीता एकाकी वने अपि आनन्दं अनुभवति। यौवनचन्द्रसदृशवदना सीता बालवत् हर्षं करोति; दृढसंकल्पा, रामसहितं वनं वसति। तस्याः हृदयं तस्मिन एव, जीवितं तस्मिन एव; अयोध्या रामविना तस्याः वनसदृशी। वैदेही ग्रामपुराणि पृच्छति, नदीनां प्रवाहं, वृक्षवर्गं च निरीक्षते। रामं लक्ष्मणं वा पृच्छित्वा यत् इच्छति, तत् जानाति; अयोध्यायाः समीपे इव तयोः साहचर्ये तुष्टिः लभते। केवलं तया कैकेयीसम्बन्धे आकस्मिकं उक्तं वचनं स्मरामि; तानि वचनानि अधुना मम स्मृतौ न आगच्छन्ति।" इति कौसल्या-सारथ्ययोः वचनानुबन्धः, रामशोकस्य गम्भीरता, अयोध्यायाः दुःखमयः वातावरणः, तथा कौसल्यायाः रामस्नेहः, सर्वे भावाः अत्र एकस्मिन सुस्पष्टे, श्रद्धायुक्ते, दिव्ये कथानके प्रकटिताः।