तत्र तु, अयोध्यायाः उद्यानानि रिक्तानि जातानि, विहगाः अपि अदृश्यन्त, न च यथापूर्वं रमणीयानि उद्यानानि पश्यामि, इति धर्मात्मा राजा दुःखेन व्याकुलः सुतराम् अन्वभवत्। अयोध्यां प्रविशन्तं मां कोऽपि न स्वागतं करोति; जनाः रामदर्शनविहीनाः पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासान् कुर्वन्ति। राजमार्गे रथं रामविना प्रतिनिवृत्तं दृष्ट्वा, सर्वे जनाः शोकसम्बाधिताः अश्रुपूर्णलोचनाः बभूवुः। गृहात् प्रासादात् शिखरात् च स्त्रियः रामदर्शनवियोगपीडिताः उच्चैः विलपन्त्यः दृष्टाः। ताः विस्तीर्णविशदनयनाः अश्रुपूरितलोचनाः अन्योन्यं पश्यन्त्यः स्पष्टं दुःखेन पीडिताः। अहं दुःखात् शत्रुमित्रमध्यमानां भेदं न वेद्मि। जनाः निरानन्दाः, गजाश्वाः च क्लान्ताः, तेषां स्वनः क्षीणः, ते दीर्घनिःश्वासैः व्याप्ताः। हे महाबाहो, रामवियोगेन अयोध्या कौसल्यायाः पुत्रवियोगशोकवतीव सम्पूर्णरूपेण निरानन्दा दृश्यते। सारथिनः वचनं श्रुत्वा, राजा अश्रुपूर्णगद्गदस्वरः विषण्णचित्तः तं प्रति इदं वचनम् उवाच—मया न एषः निर्णयः मनीषिभिः मन्त्रिभिः च सह अनुमोदितः, न तु कैकेय्याः पापकृत्यप्रवृत्तया बलात् प्रेरितः। न मित्रैः, न मन्त्रिभिः, न च नगरजनैः सह मया विचारः कृतः; स्त्रीकारणात् मोहात् च अहं हठात् एषं निर्णयं कृतवान्। नूनं दैवयोगेन वा, महाप्रत्यवायेन वा, एषः कुलनाशः सम्प्राप्तः, हे सारथे। यदि मया किञ्चित् पुण्यकृत्यं त्वयि कृतं, शीघ्रं मां रामसमीपं नय; जीवितं मां शीघ्रं क्षिपति। यद् मम आज्ञाप्यं, तत् राघवं प्रत्यावर्तय; रामविना अहं क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि। अथ च यदि महाबाहुः दूरं गतः, तर्हि मां रथे स्थापयित्वा शीघ्रं रामं दर्शय। यत्र स लक्ष्मणाग्रजः वर्तते, महादंष्ट्रः धनुर्धरः, यदि जीवामि तदा तं सीतया सह पश्येयम्। यदि रामं रक्तलोचनं महाबाहुं मुक्तामणिविभूषणं न पश्यामि, अहं यमसदनं गमिष्यामि। किमतः दुःखतरं अस्ति—यदहं इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः एतादृशे स्थितौ गतोऽस्मि, राघवं अत्र न पश्यामि। हन्त राम! रामानुज! हन्त तपस्विनि वैदेहि! यूयं न जानाथ मम शोकाभिभूतस्य मृत्युम्। एवं महाशोकसम्भ्रान्तचित्तः राजा दुःखसागरमगाधं प्रविश्य, इदं वचनं व्याहरत्—रामवियोगरूपगम्भीरः दुःखसागरः, सीतावियोगरूपपारः, निःश्वासरूपमहातरङ्गः, अश्रुपूरितफेनिलजलराशिः अस्ति। तत्र बाहुप्रलापनानि मत्स्याः, उच्चैः क्रन्दनानि महारवः, विकीर्णकेशाः स्फुटिकाः, कैकेयी अग्निरिव अन्तः प्रवर्तते। मम अश्रुप्रवाहैः पूरितः, कुब्जायाः वचनं महाग्राहवत्, क्रूरवरदानेन तीरवत्, रामवियोगेण विस्तीर्णः सागरः अस्ति। अत्र, हे कौसल्ये, अहं राघवविना निमग्नः; जीवन्नपि दुःखसागरमिमं न तरामि। न शोभनं यत् अहं लक्ष्मणसहितं राघवं द्रष्टुमिच्छन् अद्यापि न पश्यामि—इत्येवम् विलपन् स राजा सहसा शय्यायाम् मूर्च्छितः पतितः। एवं राजा रामशोकविह्वलः विलपन्, राममातरं रानीं तस्य वचः श्रुत्वा, सा अपि भीत्याः पुनः आक्रान्ता बभूव। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आर्षे अयोध्याकाण्डे षष्टितमः सर्गः समाप्तः। ततः कौसल्या पुनः पुनः कम्पमाना, प्रेतात्मना इव, प्राणैः विवर्जिता इव, सारथिं प्रति उवाच—यत्र ककुत्स्थः, यत्र सीता लक्ष्मणश्च, तत्र मां नय; तेषां विना अहं क्षणमपि जीवितुं न उत्सहे। शीघ्रं रथं प्रत्यावर्तय; दण्डकारण्यं प्रति अपि मां नय। यदि न गच्छेयम्, तर्हि यमसदनं गमिष्यामि। तदा अश्रुबन्धनगद्गदस्वरः सारथिः, अञ्जलिं कृत्वा, रानीं समाश्वास्य इदं वचनम् उवाच—शोकं मोहं च त्यज, दुःखोत्थां व्यथां च विस्मृत्य, तव दुःखं परित्यज्य, विद्धि राघवम् अरण्यनिवासिनम्। लक्ष्मणोऽपि तत्र रामपादसेवकः, धर्मनिष्ठः, जितेन्द्रियः, तमिव परमं लोकं पूजयति। एकाकिन्याः अपि अरण्ये निवासं प्राप्य सीता स्वगृहेव आत्मनं सुरक्षितां मन्यते; निर्भया, रामे चित्तं न्यस्य। नाहं तस्याः किंचित् दुःखलक्षणं पश्यामि; वैदेही वनवासे सम्यक् अनुकूलिता इव दृश्यते। यथा सा पुरा उद्यानेषु रममाणा, तथा एकान्तवनेऽपि सुखं प्राप्नोति। या कन्या शशिनिभमुखी, सा बालवत् प्रमोदं अनुभवति; सा दृढनिश्चया रामसमीपे एकान्तवने अपि वसति। तस्या हि हृदयं तस्मै न्यस्तम्, जीवितं तस्मिन्न् एव; तस्यै रामविना अयोध्या अरण्यवत् एव। वैदेही ग्रामनगराणि पृच्छति, नदीनां प्रवाहान् पश्यति, वृक्षवर्गांश्च निरीक्षते। या यद् इच्छति, तत् रामं लक्ष्मणं वा पृच्छन्ती जानाति; अयोध्यायाः समीपे इव तयोः सान्निध्येन सान्त्वनां लभते। इत्येवं तत्र रामवियोगशोकातुराः जनाः, राजा दशरथः च, कौसल्या च, दुःखसागरमगाधं प्रविश्य, रामलक्ष्मणसीतानां वियोगे व्याकुलाः बभूवुः।