महानुभावः राजा, तव राज्ये अपि, मयि दुःखेन पीडिताः वृक्षाः पुष्पकलिकाशाखिनः सन्तः म्लानाः जाताः। नद्यः उष्णजलगाः, सरांसि सरितः च शुष्काणि, वनानि उपवनेषु पत्राणि म्लानानि दृश्यन्ते। जीवजन्तवः न सञ्चरन्ति, मृगाः अपि न विचरन्ति; रामस्य दुःखेन तद् वनं निःशब्दं जातम्। कमलानि पङ्कजानि च पङ्किलानि, तेषां पत्राणि संकुचितानि; सरांसि दग्धानि, कुमुदानि मत्स्यपक्षिसहितानि अदृश्यानि। जलोद्भवपुष्पमाल्येषु स्थलगतपुष्पेषु च अद्य शोभा नास्ति, तेषां गन्धः मन्दः, फलानि अपि यथापूर्वं न सन्ति। अत्र उद्यानानि रिक्तानि, पक्षिणः अदृश्याः, पुरुषर्षभ, रम्याणि विहारस्थानानि यथापूर्वं न दृश्यन्ते। अहं यदा अयोध्यां प्रविशामि, तदा कश्चन मां स्वागतं न करोति; जनाः रामदर्शनविहीनाः पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासान् कुर्वन्ति। राजमार्गे रथं रामविना प्रत्यागच्छन्तं दृष्ट्वा सर्वे जनाः अश्रुपूर्णलोचनाः शोकेन पीडिताः। स्वगृहात् प्रासादात् शिखरात् च स्त्रियः रामदर्शनशून्यतया संतप्ताः विलपन्ति। विस्तीर्णविशदनेत्राः स्त्रियः अश्रुपूरितलोचनाः परस्परं पश्यन्त्यः दुःखेन सम्पूर्णाः। मम दुःखेन अहं शत्रुमित्रमध्यमेषु भेदं न पश्यामि। जनाः निःसुखाः, गजाः अश्वाः च क्लान्ताः, तेषां स्वरः मन्दः शुष्कः च, ते दीर्घनिःश्वासान् कुर्वन्ति। महाबाहो, अयोध्या रामवियोगदुःखेन कौसल्याया इव पुत्रविहीना सम्पूर्णतः निःसुखा इव दृश्यते। रथचारेण उक्तं श्रुत्वा राजा अश्रुपूरितगद्गदस्वरः गाढशोकेन पीडितः तं इदं वचनम् उवाच— एषा मम न मतिः आसीत्, न च मया मन्त्रिभिः सह, वृद्धैः पण्डितैः च सह अनुमता; कैकेय्या दुष्टबुद्ध्या एषा प्रवृत्तिः कृताऽस्ति। न मित्रैः, न मन्त्रिभिः, न च नगरजनैः सह मया विचारितम्; मोहात् च स्त्रीकारणात् च अयम् निर्णयः सहसा कृतः। नूनं दैवेन वा महदापद्वशात् वा अयं कुलनाशकः विप्रलम्भः प्राप्तः, हे सारथे। यदि मया किञ्चित् पुण्यं कृतं तव कृते, शीघ्रं मां रामस्य समीपं नय; मम प्राणाः शीघ्रं धावन्ति। यत् मम आदेशः, तेन रामं प्रत्यावर्तय; रामविना अहं क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि। अथवा यदि स महाबाहुः दूरं गतः, तर्हि मां रथे स्थापय, शीघ्रं रामं दर्शय। यत्र स लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता वर्तते, वक्रदंष्ट्रो महाधन्वी च, यदि जीवामि, तदा तं सीतया सह पश्येयम्। यदि न अहं तं रक्तनेत्रं महाबाहुं मणिकुण्डलधारिणं रामं पश्यामि, तर्हि यमलोकं गमिष्यामि। किम् अतो दुःखतरं, यत् अहं इक्ष्वाकुवंशसमुत्पन्नः, एतादृशं दशां प्राप्तः, अत्र राघवं न पश्यामि? हा राम! हा रामस्य अनुज! हा तपस्विनि वैदेहि! यूयं न जानाथ, अहं दुःखेन त्यक्तः मृत्युमुपगच्छामि। इति महान् शोकः राजा, अतिदुःखेन विवर्णचित्तः, दुःखसागरं अगाधं प्रविश्य, इदं वचनम् उवाच— रामस्य वनवासः अस्य दुःखसागरस्य गम्भीरता, सीतावियोगः पारः, निःश्वासाः महातरङ्गाः, अश्रविलीनोदकः फेनः। बाहुविक्षेपाः तस्य मीनाः, महान् विलापः तस्य निनादः, विकीर्णकेशाः तस्य शैवालानि, कैकेयी तस्य अग्निः। अश्रुप्रवाहेण पूरितः, कुब्जायाः वचनं तस्य मकरः, क्रूरवरः तस्य तीरम्, रामस्य वनवासः तस्य विस्तारः। अस्मिन्नेव दुःखसागरे, हे कौसल्ये, अहं राघवविना निमग्नः; जीवन् मम एषः दुःखसागरः अतीर्णः। अनुचितं खलु, यत् अहं लक्ष्मणेन सह राघवं द्रष्टुम् इच्छन्, अद्य अत्र न पश्यामि—इति विलपन् स महाबलः राजा सहसा शय्यायाम् अपतत्। एवं राजा रामशोकाभिभूतः विलपन्, तस्य वचनं श्रुत्वा राममाता कौसल्या पुनः भीत्या आक्रान्ता अभवत्। इत्येतत् श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षष्टितमः सर्गः। ततः कम्पमाना पुनः पुनः, प्रेतात्मसंश्रयेव, प्राणैः वियुक्तेव, कौसल्या सारथिम् इदं वचनम् उवाच— यत्र ककुत्स्थः, यत्र सीता लक्ष्मणः च, तत्र मां नय; तेषां विना अहं क्षणमपि अत्र स्थातुं न शक्नोमि। शीघ्रं रथं प्रत्यावर्तय, मां दण्डकारण्यं प्रति अपि नय; यदि नानुगच्छेयम्, तर्हि यमलोकं गमिष्यामि। सारथिः अश्रुपूरितगद्गदस्वरः, कृताञ्जलिः, तां रानीं शमयन् इदं वचनम् उवाच— दुःखं मोहं च त्यज, शोकसमुत्थं क्लेशं च त्यज; दुःखं विसृज्य, विद्धि यत् राघवः वने वत्स्यति। लक्ष्मणोऽपि तत्र रामचरणसेवां कुर्वन्, धर्मनिष्ठः जितेन्द्रियः, तम् इव परं लोकं पूजयति। एकाकिन्याः अपि वने वसतिः प्राप्ता सीता स्वगृहे इव सुरक्षितवती, निर्भया, मनसा राममेव आश्रिता। अहं तस्याः किंचित् अपि विषादचिह्नं न पश्यामि; वैदेही वनवासे सम्यक् अनुरूपा इव दृश्यते, हे रानी।