यदा मम अश्वाः राघवस्य वनगमनसमये मार्गे प्रस्थितुं न शेकुः, तदा ते उष्णाश्रूणि मुञ्चन्तः पृष्ठतः प्रत्यागच्छन्। ततः अहम् उभाभ्याम् राजपुत्राभ्याम् प्रणम्य, तं दुःखं हृदि निधाय, रथमारुह्य प्रस्थितवान्। अहम् गुहेन सह तत्र बहून् दिनान् अवस्थितवान्, किम् अपि राघवः पुनः माम् आह्वयेत इति आशां कृत्वा। महाबाहो, तव राज्ये अपि, मम दुःखेन क्लिश्यमानाः वृक्षाः पुष्पप्रसवकलिकाभिः अपि शुष्काः जाताः। नद्यः उष्णतोयाः, सरांसि तडागाश्च शुष्काणि, वनानि उपवनानि च पतितपत्राणि जातानि। न पशवः विचरन्ति, न मृगगणाः सञ्चरन्ति; तत् वनम् अपि रामस्य दुःखेन शून्यं समभवत्। पद्मानि संनिमीलितपङ्कजातानि, जलानि कलुषितानि, तडागाः दग्धाः, कुमुदानि मत्स्यपक्षिसहितानि च नष्टानि। जलजन्याः पुष्पमालाः, स्थलोत्थानि पुष्पाणि च अद्य न शोभन्ते; तेषां गन्धः मन्दः, फलानि च यथापूर्वं न सन्ति। इतः उपवनानि रिक्तानि, पक्षिणः अपगतानि; नरश्रेष्ठ, अहम् रम्याणि उद्यानानि यथापूर्वं न पश्यामि। यदा अहम् अयोध्यां प्रविशामि, तदा कोऽपि माम् न अभिनन्दति; जनाः रामदर्शनविहीनाः पुनः पुनः दीर्घश्वासान् कुर्वन्ति। राजमार्गे रथं रामविना प्रत्यागतम् दृष्ट्वा, सर्वे जनाः शोकविह्वलाः अश्रुपूर्णलोचनाः। स्वगृहेषु, प्रासादेषु, विमानगृहेषु च स्त्रियः रामदर्शनवियोगेन पीडिताः विलपन्ति। ताः विस्तीर्णविशदनेत्राः अश्रुपूर्णलोचनाः परस्परं पश्यन्त्यः, प्रकटदुःखेन व्याकुलिताः। मम दुःखेन, अहम् शत्रुमित्रमध्यमानां मध्ये किमपि भेदं न वेद्मि। जनाः निरानन्दाः, हस्त्यश्वाः च विषण्णाः, तेषां स्वरः शुष्कः, दीर्घनिःश्वासयुक्तः। महाबाहो, रामस्य वनवासदुःखेन अयोध्या कौसल्यायाः पुत्रवियोगवत् शोकसंकुला, निःस्नेहा इव दृश्यते। सारथेः वचनानि श्रुत्वा, राजा अश्रुपरिप्लुतगद्गदवाचा, महाशोकेन पीडितः, तम् इदं वचनम् उवाच— "एतत् न मया न च मन्त्रिभिः सह, न च पौरैः सह, न च वृद्धैः सह अनुमोदितम्; कैकेय्याः पापबुद्ध्या एषा आपदि उपनता। न मित्रैः न मन्त्रिभिः न पौरैः सह मया विचारितम्; मोहात् च स्त्रीहेतोः च एषा आपदि अप्रमेयम्। नूनम् एषा आपदि दैवेन वा महतीनां आपदां वा, कुलनाशाय उपस्थिताः।" "यदि मया तव किञ्चित् उपकारं कृतम्, शीघ्रं माम् रामस्य समीपं नय; मम प्राणाः शीघ्रं गच्छन्ति। यद् यत् आज्ञापयामि, तत् राघवम् प्रत्यावर्तय; रामविना अहम् एकक्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि। अथवा यदि रामः दूरम् गतः, तर्हि माम् रथे स्थापयित्वा शीघ्रं रामम् दर्शय। कुत्र स लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, वक्रदंष्ट्रः महाधनुः? यदि अहम् जीवामि, तदा सीतया सह तम् द्रक्ष्यामि। यदि अहम् रामम् रक्तलोचनम्, महाबाहुम्, रत्नकुण्डलधारिणम् न पश्येयम्, तदा यमसदनं गमिष्यामि।" "किम् अन्यत् दुःखतरम् अस्ति, यत् अहम् इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, एतादृशे अवस्थायाम् प्राप्तः, राघवम् अत्र न पश्यामि? हा राम! हा लक्ष्मणानुज! हा तापसि वैदेहि! यूयं न जानाथ, यत् अहम् शोकात् परित्यक्तः म्रियामि।" इत्येवम् महाशोकेन पीडितः राजा, दुःखसागरमग्नः, वचनमिदम् उवाच— "एष दुःखसागरः, यस्य गम्भीरता रामस्य वनवासः, पारः सीतावियोगः, महावेगः दीर्घनिःश्वासः, फेनः अश्रुप्रवाहः। तस्य मत्स्याः भुजविक्षेपाः, महानिनादः क्रन्दनम्, शैवालं विकीर्णकेशः, अग्निः कैकेयी। मम अश्रुप्रवाहेण पूरितः, कुब्जायाः वचनं महाग्राहः, क्रूरवरः तटः, रामस्य वनवासः विस्तारः।" "अत्र अहम्, हे कौसल्ये, राघवविहीनः, दुःखसागरे निमग्नः, मम जीवितेन अयं दुःखसागरः अतीर्णः न भवति। मम राघवम् लक्ष्मणसहितम् द्रष्टुम् इच्छतः, अद्य अहम् न पश्यामि इति न शोभते— इत्येवं विलपन् महराजः सहसा शय्यायाम् मुमोह।" एवं राजा रामशोकाभिभूतः विलपन्, राममाता कौसल्या तस्य वचनानि श्रुत्वा, पुनः भीत्या परिगृहीता। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षष्टितमः सर्गः समाप्तः। ततः पुनः पुनः कम्पमाना, प्रेतवशगता इव, प्राणैः विहीना इव, कौसल्या सारथिम् उवाच— "यत्र ककुत्स्थः, यत्र सीता लक्ष्मणश्च, तत्र माम् नय; तेषां विना अहम् अत्र एकक्षणमपि जीवितुं न शक्ष्यामि। शीघ्रं रथं प्रत्यावर्तय; दण्डकारण्ये अपि माम् नय; यदि अहम् तान् अनुगच्छेयम् न, तर्हि यमसदनं गमिष्यामि।" सारथिः अश्रुपरिप्लुतगद्गदवाचा, अञ्जलिं कृत्वा, ताम् आश्वासयन् इदं वचनम् उवाच— "शोकं मोहं च त्यज, दुःखसमुत्थितं च क्लेशम् अपि; दुःखं विसृज्य, जानहि राघवः वनं वत्स्यति।