शृणु, महाभागः, श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः कथ्यते। यदा मम अश्वाः पुनः पुनः मार्गे न गच्छन्ति स्म, राघवस्य वनगमनसमये तप्ताश्रूणि स्रवत्सु, तदा अहं दुःखेनाकुलः तौ राजकुमारौ प्रणम्य रथमारुह्य प्रस्थितवान्। गुहेन सह अहं तत्र बहून् दिनान् स्थितवान्, कदाचित् रामः पुनः मां आह्वयेत् इति आशां कृत्वा। हे महराजन्, तव राज्ये अपि वृक्षाः मम दुःखेन क्लान्ताः, पुष्पाणि, कुसुमानि, अंकुराणि च धारयन्तः अपि शुष्काः अभवत्। नद्यः उष्णजलाः, सरांसि शुष्कानि, वनानि च पत्रैः शुष्काणि अभवत्। जीवाः न सञ्चरन्ति, मृगाः न विचरन्ति, तद्वनं रामदुःखेन मौनं प्राप्तम्। पद्मानि पत्राणि संन्याम्य जलानि मलिनानि, सरांसि दग्धानि, शतपत्राणि मीनपक्षिभिः विहीनानि अभवत्। जलजन्याः पुष्पमालाः, स्थलजन्याः पुष्पाणि च अद्य न शोभन्ति, गन्धः मन्दः, फलानि अपि पूर्ववत् न सन्ति। अत्र उद्यानानि रिक्तानि, पक्षिणः न दृश्यन्ते, हे नरश्रेष्ठ, रम्याः विहारस्थलाः यथापूर्वं न दृश्यन्ते। यदा अहं अयोध्यां प्रविशामि, कोऽपि मां स्वागतं न करोति; जनाः रामदर्शनविहीनाः पुनः पुनः श्वसन्ति। राजमार्गे रथं रामविहीनं दृष्ट्वा सर्वे जनाः अश्रुपूर्णमुखाः दुःखेन तिष्ठन्ति। गृहेषु, प्रासादेषु, शिखरेषु च स्त्रियः रामस्य अभावेन संतप्ता विलपन्ति। विस्तीर्णनेत्राः स्त्रियः अश्रुपूर्णदृष्ट्या परस्परं पश्यन्ति, स्पष्टं दुःखेन आकुलाः। मम दुःखेन अहं शत्रु, मित्र, उदासीनान् मध्ये भेदं न पश्यामि। जनाः अनुत्सुकाः, गजाः अश्वाः च शिथिलाः, स्वरः क्षीणः, दीर्घनिःश्वासैः तान्यपि दुःखितानि। हे महराजन्, अयोध्या रामवनवासदुःखेन कौसल्येव पुत्रविहीना, सर्वथा अनुत्सुका दृश्यते। सारथिनः वचनं श्रुत्वा राजा अश्रुपूर्णवाणी दुःखेन आकुलः तं इदं वचनं अब्रवीत्— एषा मम न सम्मता, न च वृद्धैः सुकुशलैः मन्त्रिभिः सह, किंतु कैकेय्या दुष्टचेतसा आरोपिता। न मित्रैः, न मन्त्रिभिः, न नागरिकैः सह विचारितम्; स्त्रीहेतोः मोहात् आकस्मात् एषा निर्णयो कृतः। नूनं विधिना वा, महाप्रशस्तेन वा, एषा आपद् अस्माकं कुलं विनाशाय आगता, हे सारथे! यदि मया तव किञ्चित् शुभं कृतम्, शीघ्रं मां रामस्य समीपं नय; मम प्राणः शीघ्रं गच्छति। मम आज्ञा यदि अस्ति, तया राघवः प्रत्यागम्यताम्; अहं रामविना क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि। अथवा यदि रामः दीर्घं गतः, तर्हि मां रथे स्थापयित्वा शीघ्रं रामं दर्शय। क्व स लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता, वक्रदन्तः, महाशरः? यदि जीवामि, तं सीतया सह पश्येयम्। यदि अहं रक्तनेत्रं, महाबाहुं, मणिकुण्डलधरं रामं न पश्यामि, तदा यमलोकं गच्छामि। किम् अधिकं दुःखं, यत् अहं इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, एतादृशं दशां प्राप्तः, राघवः अत्र न दृश्यते? हा राम! हा रामस्य अनुजः! हा तपस्विनि वैदेहि! यूयं न जानाथ, यत् अहं दुःखेन त्यक्तः मृत्युम् उपगच्छामि। तीव्रदुःखेन आकुलः राजा, मनः सम्पूर्णं दुःखेन व्याप्तम्, दुःखसागरं अतीव दुस्तरं प्रविष्टः इदं उवाच— दुःखसागरः रामस्य वनवासः तस्य गम्भीरता, सीतावियोगः तस्य पारः, निःश्वासः तस्य तरङ्गाः, अश्रूणि तस्य फेनोदकानि। बाहुप्रक्षेपः तस्य मीनाः, ज्वरितविलापः तस्य महानादः, विक्षिप्तकेशः तस्य शैवालानि, कैकेयी तस्य अग्निः। मम अश्रुप्रवाहः तस्य वारिधारा, कुब्जायाः वचनं तस्य महानक्रः, दारुणं वरं तस्य तीरः, रामस्य वनवासः तस्य विस्तारः। अत्र, हे कौसल्ये, अहं राघवविहीनः निमग्नः; जीवन् दुःखसागरं दुस्तरं मम। अयुक्तं यत् अहं राघवम् लक्ष्मणेन सह द्रष्टुम् इच्छन्, अद्य अत्र न पश्यामि—एवं विलपन् महराजः शय्यायां आकस्मात् मूर्चितः। राजा एवं विलपन् रामदुःखेन आकुलः, राममाता कौसल्या तस्य वचनं श्रुत्वा पुनः भीतेन मनसा व्याकुला अभवत्। श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे षष्टितमः सर्गः समाप्तः। ततः कौसल्या, पुनः पुनः कम्पमाना, प्रायः प्राणविहीना इव, सारथिम् इदं उवाच— मां तत्र नय यत्र ककुत्स्थः अस्ति, यत्र सीता लक्ष्मणश्च; तेषां विना अहं अत्र क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि। रथं शीघ्रं प्रत्यावर्तय; दण्डकवनं मां अपि नय। यदि अहं तान् न अनुगच्छामि, तदा यमलोकं गच्छामि। सारथिः, अश्रुवेगात् कण्ठः गद्गदः, हस्तौ संयम्य, रानीं सांत्वयन् इदं वचनं उवाच।