एवं राघवः अश्रुपूर्णमुखः, कृताञ्जलिः, लक्ष्मणबाहुश्रियमानः स्थितवान्; तथा सीता अपि अश्रुपातिनी, धैर्ययुक्ता, राजमार्गगतं रथं माम् च पश्यन्ती स्थितवती। अथ मम अश्वाः, रामस्य वनप्रस्थानसमये, मार्गे गच्छन्तः न, किं तु उष्णानि अश्रूणि स्रवयन्तः विवर्तिताः। ततः अहम् उभाभ्याम् राजपुत्राभ्याम् प्रणम्य, शोकेन पीडितः, रथमारुह्य निर्गतः। गुहेन सह अहम् तत्र बहून् दिनान् स्थितवान्, कदाचित् रामः पुनः मां आह्वयिष्यतीति आशां कुर्वन्। महाबाहो, तव राज्ये अपि वृक्षाः मयि दुःखार्ताः पुष्पशाखाकुसुमयुताः अपि शुष्काः जाताः। नद्यः उष्णजलाः, सरांसि च तडागानि शुष्कानि, वनानि विहगैः रहितानि, पत्रैः च शुष्काणि दृश्यन्ते। प्राणिनः न सञ्चरन्ति, मृगाः अपि न विचरन्ति; तत् वनं रामवियोगशोकाभिभूतं मूकमिव जातम्। पद्मानि संकुचितानि, वारिणि कलुषम्, तडागानि दग्धानि, उत्पलानि मत्स्यपक्षिणः च अदृश्यन्त। जलजानि स्थलजानि पुष्पमाल्यादीनि न शोभन्ते, तेषां गन्धः मन्दः, फलानि च यथापूर्वं न सन्ति। उद्यानानि रिक्तानि, विहगाः अदृश्यन्ते, नरश्रेष्ठ, रम्याणि उद्यानानि पूर्ववत् अहं न पश्यामि। अहं अयोध्यां प्रविशन्, कोऽपि मां न अभिनन्दति; जनाः रामदर्शनविहीनाः पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासान् कुर्वन्ति। राजमार्गे रथं रामविना प्रत्यागतं दृष्ट्वा सर्वे जनाः अश्रुपूर्णलोचनाः शोकेन पीडिताः। गृहेभ्यः प्रासादेभ्यः राजवेश्मभ्यश्च स्त्रियः रामदर्शनवियोगात् शोकाकुलाः उच्चैः विलपन्ति। ताः विस्तीर्णविशदलोचनाः अश्रुपूर्णलोचनाः, परस्परं पश्यन्त्यः, स्पष्टं दुःखेन अभिभूताः। मम दुःखात् अहं शत्रुमित्रमध्यमानां भेदं न वेद्मि। जनाः शोकाकुलाः, गजाः अश्वाश्च शिथिलाः, तेषां स्वरः क्षीणः, दीर्घनिःश्वासैः दूषितः। महाबाहो, अयोध्या रामवियोगक्लेशेन कौसल्येव पुत्रविहीना शून्या इव दृश्यते। सारथिवचनं श्रुत्वा राजा अश्रुपूर्णगद्गदस्वरः शोकार्तः तं इदं वचनं अब्रवीत्— "एषा मया न सह मन्त्रिभिः प्राज्ञैः सह न निश्चितम्, केवलं कैकेय्या दुष्टबुद्ध्या आरोपितम्। न मित्रैः न मन्त्रिभिः न जनैः सह विचारितम्; स्त्रीहेतोः मोहात् अहम् एतद् अकस्मात् कृतवान्। नूनं दैवयोगात् वा महाप्रसङ्गात् वा एषः कुलनाशकारकः विपत्तिः जातः। यदि किञ्चित् मया ते हितं कृतम्, शीघ्रं मां रामस्य समीपं नय; मम प्राणाः शीघ्रं गच्छन्ति। यदाज्ञापयामि, तत् राघवस्य प्रत्यागमाय कुरु; रामं विना अहं क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि। अथवा यदि महाबाहुः दूरं गतः स्यात्, मां रथे स्थापय, शीघ्रं रामं दर्शय। यत्र स लक्ष्मणाग्रजः वक्रदंष्ट्रः महाधनुर्धरः, यदि जीवामि तं सीतया सह पश्येयम्। यदि रामं रक्तलोचनं महाबाहुं मुक्तामणिविभूषितकुण्डलिनं न पश्यामि, यमसदनं यास्यामि। किम् अन्यत् दुःखतरं अस्ति, यत् अहम् इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः एतादृशं दशां प्राप्तः, राघवं अत्र न पश्यामि। हा राम! हा लक्ष्मण! हा तपस्विनि वैदेहि! अहं शोकविहीनः म्रियमानः इति यूयं न जानाथ।" इति महाशोकाभिभूतः राजा, मनसा संतप्तः, दुःखसागरमगाधं प्रविष्टः, पुनः इदं वचनम् अब्रवीत्— "रामवियोगरूपगम्भीरः शोकसागरः, सीतावियोगरूपपारः, दीर्घनिःश्वासरूपतरङ्गः, अश्रुरूपफेनिलजलः। तत्र बाहुप्रलापनमीनाः, उन्नादरूपमहानादः, विकीर्णकेशरूपशैवालः, कैकेयरूपपातालाग्निः। मम अश्रुप्रवाहपोषितः, कुब्जाकथारूपग्राहः, क्रूरवररूपतीरः, रामवियोगरूपविस्तीर्णः। अस्मिन् अहं कौसल्ये, राघवविना निमग्नः, जीवन् अपि दुःखसागरं न तरामि। अहं राघवं लक्ष्मणेन सह द्रष्टुम् इच्छन्, अद्य न पश्यामि—इति विलपन्, महराजः सहसा शय्यायाम् अपतत्।" एवं राजा रामशोकाभिभूतः विलपति स्म; तस्य वचनं श्रुत्वा राघवमाता कौसल्या भीतिः पुनः अभ्यगच्छत्। सा पुनः पुनः कम्पमानाङ्गी, प्रेतात्मना इव, चोदनया सारथिं इदं वचनम् अब्रवीत्— "यत्र ककुत्स्थः, यत्र सीता लक्ष्मणश्च, तत्र मां नय; अहम् तेषां विना क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि। रथं शीघ्रं निवर्तय; दण्डकवनं मां अपि नय। यदि अहं तान् अनुगच्छेत् न शक्नोमि, तर्हि यमसदनं यास्यामि।