सर्वजनप्रियं सर्वहिते रतमेकं परित्यज्य कथं लोको भवता सह स्नेहेन स्थास्यति? रामं धर्मिष्ठं सर्वजनानन्ददं वनवासाय प्रेष्य, समस्तं जगद्विगृह्य कथं त्वं राज्ये स्थास्यसि? अथ महाबाहो, जानकी दीर्घं निश्वस्य, धर्मनिष्ठा सा दुःखेनाभिभूता स्थिरा तिष्ठति, शोकाभिहता चेतसा इव। सा महाभागा राजकुमारी, या पूर्वं कदापि न दुःखं दृष्टवती, तेन शोकाभिभूता मयि न किंचित् वदति, रुदन्ती तिष्ठति। सा दुःखपाण्डुरमुखी स्वपतिं पश्यन्ती मम गमनसमये सहसा अश्रूणि मुमोच। तथा रामोऽपि, अश्रुपूर्णवदनः, कृताञ्जलिः, लक्ष्मणबाहुपरिरक्षितः स्थितवान्; सीता च रुदन्ती, धर्मे धृता, रथं माम् च पश्यन्ती स्थित्वा तिष्ठति। शृणु, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायामयोध्याकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः प्रवर्तते। मम अश्वाः पुनः प्रत्यागच्छन्तः मार्गे न ययुः; रामस्य वनगमनसमये तेषां नेत्रेभ्यः उष्णाण्यश्रूणि पतन्ति स्म। ततः अहं, उभाभ्यां कुमाराभ्यां प्रणम्य, दुःखमन्तरात्मनि निधाय, रथमारुह्य प्रस्थितवान्। गुहसहितः अहं तत्र बहून् दिनान् स्थितवान्, कदाचिद्रामः पुनः मामाह्वयेत इति आशां कुर्वन्। राजन्, तव राज्ये अपि वृक्षाः मयि दुःखिताः सन्तः, पुष्पपल्लवकोमलाः सन्तोऽपि म्लानाः जाताः। नद्यः उष्णतोयाः, सरांसि शुष्काणि, वनानि उपवनानि म्लानपत्राणि। प्रजाः न सञ्चरन्ति, मृगाः न विहरन्ति; तत् वनम् रामस्य दुःखेन स्तब्धम् अभवत्। पद्माः संकुचितपत्राः, वारि मलिनम्, सरांसि दग्धानि, कुमुदानि मीनपक्षिसहितानि नष्टानि। जलोद्भवाः पुष्पमालाः, स्थलजाः पुष्पाणि च अद्य न शोभन्ते; तेषां गन्धः मंदः, फलानि च न पूर्ववत्। अत्र उपवनानि रिक्तानि, पक्षिणः न दृश्यन्ते; न तानि रम्योपवनानि यथा पूर्वम्। अहं आयोध्याम् प्रविशन्, कोऽपि माम् न अभिनन्दति; जनाः रामदर्शनविहीनाः पुनः पुनः निश्वसन्ति। रथं रामरहितं प्रतिपश्यन्तः राजमार्गे स्थिता जनाः शोकाश्रुपूर्णलोचनाः। स्वगृहात्, राजप्रासादात्, विमानात् च स्त्रियः रामदर्शनरहितस्य रथस्य दृष्ट्वा विलपन्ति। विस्तीर्णविशदनेत्राः स्त्रियः, अश्रुपूर्णलोचनाः, परस्परं पश्यन्त्यः, स्पष्टं दुःखेन पीडिताः। मम दुःखेन अहं शत्रुमित्रमध्यमान् न भिनद्मि। जनाः विषण्णाः, गजाः अश्वाः च शोकाकुलाः, स्वराः क्षीणाः, दीर्घं निश्वस्यन्ति। हे महाबाहो, रामस्य वनवासेन आयोध्या कौसल्येव पुत्रवियुक्ता दुःखिता इव दृश्यते। सारथिनः वचनं श्रुत्वा राजा, अश्रुपूर्णकण्ठः, महाशोकसमन्वितः, तमिदं वचनं अब्रवीत्—“एतत् मया न सह मन्त्रिभिः वृद्धैः सह अनुमोदितम्, किंतु दुष्टबुद्ध्या कैकेय्यैव आरोपितम्। न मित्रैः, न मन्त्रिभिः, न नागरिकैः सह मया मन्त्रितम्; मोहात् च स्त्रीहेतोः अयमपि निर्णयः कृतः। नूनं दैवेन, वा महाप्रश्नेन, अयं कुलनाशकः महाप्रसङ्गः प्राप्तः। सारथे, यदि मया त्वं किञ्चित् उपकारं कृतः, शीघ्रं माम् रामस्य समीपं नय; मम प्राणाः शीघ्रं गच्छन्ति। यदादेशः मम अस्ति, तेन राघवः प्रतिनिवर्तेत; रामं विना अहं क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि। अथवा यदि महाबाहुः दूरं गतः, तर्हि माम् रथमारोप्य शीघ्रं रामं दर्शय। कुत्र स लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, वक्रदंष्ट्रः, महाधनुः? यदि जीवामि, तदा सीतया सहितं तम् पश्येयम्। यदि अहं रक्तनेत्रं, महाबाहुं, मणिकुण्डलधरं रामं न पश्यामि, यमसदनं गमिष्यामि। किम् अन्यद् दुःखतरं, यत् अहं इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, अत्र एवमवस्थां प्राप्तः, राघवं न पश्यामि? हा राम! हा लक्ष्मण! हा तपस्विनि वैदेहि! मम मृत्युसमये, दुःखेन परित्यक्तस्य, यूयं न जानाथ। इत्येवं महाशोकेन पीडितः राजा, दुःखसागरमग्नः, असम्बाध्यः शोकः तस्य मनसि प्रवृत्तः। रामस्य वनवासः यस्य गम्भीरः, सीतावियोगः पारः, निश्वासाः तरङ्गाः, अश्रूणि फेनिलवर्ताः—एवं स दुःखसागरः। बाहुप्रविक्षेपाः तत्र मीनाः, महारवः विलापः, केशविकराः तत्र शैवालानि, कैकेयी अग्निः। मम अश्रुप्रवाहेण पूरितः, कुब्जायाः वचनं तत्र मकरः, क्रूरवरः तत्र तीरोदकः, रामस्य वनवासः तत्र विस्तीर्णता। अत्र अहं कौसल्ये, राघवविहीनः, दुःखसागरे निमग्नः; जीवन् ममायं दुःखसागरः अतीर्णः। अयुक्तं हि, यत् अहं लक्ष्मणेन सहितं राघवं द्रष्टुमिच्छन्, अद्य अत्र न पश्यामि; इति विलपन् स राजा सहसा शय्यायां मूर्च्छितः पतितः।