राज्ञा यथेष्टमित्येव कृतमेतद्, न तु रामस्य परित्यागे किञ्चिद् युक्तिम् अहं पश्यामि। अयुक्तया, विपरीतया च बुद्ध्या राघवस्य वनवासः केवलं जनानां कोलाहलमेव जनयिष्यति। मम तु, महाबाहो, न किञ्चिद् पितृत्वं पश्यामि; राघव एव मे भ्राता, स्वामी, बान्धवः, पितैव च। सर्वजनप्रियं, सर्वहिते रतम् एकं त्यक्त्वा कथं लोको भवता संसक्तः स्थास्यति? सर्वजनानन्ददं धर्मिष्ठं रामम् उत्सृज्य, सर्वलोकस्य विरोधेन कथं त्वं नृपः भविष्यसि? एवमुक्ते, जानकी अपि, महाबाहो, दीर्घं निष्श्वस्य, धैर्येण स्थित्वा, शोकग्रस्तचित्ता स्थिरा बभूव। सा महाभागा, या पूर्वं न कदापि दुःखमपश्यत्, तस्मात् शोकात् रुदन्ती, मम प्रति किञ्चित् न वदति स्म। सा शोकदग्धमुखी, पतिं निरीक्ष्य, मम गच्छन्तं वीक्ष्य, सहसा अश्रूणि मुमोच। तथा रामोऽपि, अश्रुपूर्णमुखः, कृताञ्जलिः, लक्ष्मणबाहुपरिरक्षितः स्थितः; सीता च, रुदन्ती, धैर्यवती, रथं माम् च निरन्तरं पश्यन्ती तस्थौ। शृणु भोः, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते अयोध्याकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः प्रारभ्यते। मम अश्वाः पुनः प्रत्यागताः, मार्गे गन्तुं न शेकुः, रामस्य वनगमनसमये उष्णानि अश्रूणि स्रवयन्तः। ततः, उभाभ्याम् राजपुत्राभ्यां प्रणम्य, रथमारुह्य, तं शोकं हृदि धारयन्, अपक्रमिषम्। अहं च गुहेन सह बहून् दिनान् तत्र स्थितवान्, कदाचिद् रामः पुनः मां स्मरिष्यतीति आशया। तव राज्ये, महाबाहो, वृक्षाः अपि मम शोकात् पुष्पशाखापल्लवयुताः सन्तः अपि शुष्काः जाताः। नद्यः उष्णजलाः, सरांसि शुष्काणि, वनानि चोपवनानि म्लानपत्राणि जातानि। न प्राणिनः सञ्चरन्ति, न मृगाः विचरन्ति; तत् वनम् अपि रामशोकवशात् निःशब्दमभवत्। पद्मिन्यः संकुचितपत्राः, जलानि अपि मलिनानि, सरांसि दग्धानि, कुमुदानि मत्स्यपक्षिविहीनानि च नष्टानि। जलजानि पुष्पमाल्यं भूमिजानि च अद्य शोभां न वहन्ति; गन्धो मन्दः, फलानि अपि पूर्ववत् न सन्ति। अत्रोपवनानि रिक्तानि, विहगाः न दृश्यन्ते, नरश्रेष्ठ, रम्याणि उद्यानानि पूर्ववत् न पश्यामि। अहं यदा अयोध्यां प्रविशामि, कश्चन मां नाभिनन्दति; जनाः रामदर्शनवियुक्ताः पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासान् कुर्वन्ति। रथं रामविना प्रत्यागतम् दृष्ट्वा राजमार्गस्थाः सर्वे जनाः शोकविगलिताश्रवः सन्ति। गृहद्वाराणि, प्रासादाः, शिखराणि च, स्त्रियः रामवियोगदुःखपीडिताः, उच्चैः विलपन्ति। विशालविशुद्धलोचनाः स्त्रियः अश्रुपूर्णनेत्राः परस्परं पश्यन्त्यः, दुःखेन सम्पूर्णाः सन्ति। मम मनसि दुःखात् शत्रुमित्रमध्यस्थेषु कश्चित् भेदः न दृश्यते। जनाः शोकहीनाः, गजाः अश्वाः च क्लान्ताः, स्वरे म्लानाः, दीर्घनिःश्वासिनः। महाबाहो, अयोध्या रामवियोगपीडिता कौसल्या इव पुत्रवियुक्ता शोकविहीना दृश्यते। इत्येवं सारथिवचनं श्रुत्वा, राजा अश्रुपूर्णवदनः, गाढशोकसमन्वितः, तम् इदं वचनम् उवाच— "एषा मया न सह मन्त्रिभिः न पौरैः न बान्धवैः सह स्वीकृता; केवलं कैकेय्या दुष्टबुद्ध्या मम मनः प्रमत्तं कृत्वा एषा आपदि उपनता। न मित्रैः, न मन्त्रिभिः, न पौरैः सह मया चिन्तितम्; मोहात् च स्त्रीकारणात् अहम् एकाकिना एतत् कृतम्। नूनम्, विधिना वा, महता वा पापेन, एषा कुलनाशकारिणी आपद् उपस्थिताऽस्ति, सारथे। यदि मया किञ्चित् पुण्यं कृतं तव कृते, शीघ्रं मां रामसमीपं नय; मम प्राणाः शीघ्रं गच्छन्ति। यत् मम शासनम्, तत् राघवं प्रत्यावर्तयतु; रामविना अहम् क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि। अथवा यदि स महाबाहुः दूरं गतः, तर्हि मां रथे स्थापय, शीघ्रं रामं दर्शय। क्व स लक्ष्मणाग्रजः वक्रदंष्ट्रः महाधन्वी? यदि जीवामि तर्हि तं सीतया सहितं पुनः पश्येयम्। यदि तं रक्तलोचनं महाबाहुं मणिकुण्डलधारिणं रामं न पश्येयम्, तर्हि यमलोकं गच्छेयम्। किम् इदं दुःखतरम् अस्ति यत् अहम् इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, एतादृशे दुरवस्थायाम् आगतः, राघवं अत्र न पश्यामि? हा राम! हा रामानुज! हा तपस्विनि वैदेहि! यद् अहम् शोकविहीनः म्रियामि, एतत् न जानीथ।" एवं गाढशोकेन समाक्रान्तचित्तः राजा, शोकसागरे निमग्नः, दुःखेन व्याकुलः, इदं वचनम् उवाच। "अयं शोकसागरः रामस्य वनवासेन गम्भीरः, सीतावियोगेन पारः, निःश्वासैः महातरङ्गः, अश्रुभिः फेनिलः। तस्य भुजविक्षेपाः मत्स्याः, उच्चैः क्रन्दनं महास्वनः, विकीर्णकेशाः स्युः स्फोटिका, कैकेयी च तत्र बडवामुखी इव।