भरद्वाजस्य वचः श्रुत्वा, सुमन्त्रः धर्मात्मनः रामस्य वनवासस्य कारणं चिन्तयन् इदं नृपाय निवेदयामास—यदि लोभात् वा वरदानार्थं वा रामो वनं प्रस्थितः, तथापि अयं अन्यायः कृतः। केवलं राज्ञः इच्छया एषा प्रवृत्तिः; रामस्य परित्यागे तु किंचित् अपि युक्तिं न पश्यामि। अविचारितं चायं धर्मविरुद्धश्च राघवस्य वनगमनं केवले जनानां कोपाय भविष्यति। मम तु, महाबाहो, न पितृत्वं किञ्चिद् अभिजानामि; राघव एव मम भ्राता, स्वामी, बान्धवः, पितैव च। सर्वेषां प्रियं सर्वहितं च रामं परित्यज्य कथं लोको भवता संबद्धो भविष्यति? सर्वजनानन्ददं धर्मिष्ठं रामं विसृज्य, सर्वस्य लोकस्य प्रतिकूलं कृत्वा, कथं त्वं नृपः स्थास्यसि? एवमुक्ते, जनकात्मजा जानकी, महाबाहो, दीर्घमुष्णं निश्वस्य, धैर्येण स्थित्वा, शोकेन हतचेतना इव तस्थौ। सा महाभागा राजकन्या, या पूर्वं न कदापि दुःखं दृष्टवती, शोकार्त्या रुरोद न च मम किञ्चिद् उक्तवती। शोकेन शुष्कमुखी सा पतिं निरीक्ष्य, मम प्रस्थानकाले सहसा बाष्पं मुमोच। तथा रामोऽपि बाष्पपूरितवदनः, कृताञ्जलिः, लक्ष्मणबाहुपरिपालितः स्थितः; सीता च रुदती, धैर्यवती, रथं मां च निरन्तरं पश्यन्ती तस्थौ। शृणुत, इदानीं वाल्मीकिना कृतस्य श्रीरामायणस्य अयोध्याकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः प्रवर्तते। मम अश्वाः तु, रामस्य वनगमनकाले, न प्रतिपथं गन्तुं शेकुः; ते उष्णं बाष्पं मुमुचुः। ततः अहं तयोः राजपुत्रयोः प्रणम्य, रथे उपवेश्य, दुःखमात्मनि धारयन्, प्रस्थितवान्। गुएन सह अहं बहून् दिवसान् स्थित्वा, कदाचित् रामः पुनराह्वयिष्यतीति आशां कृतवान्। राजन्, तव राज्ये अपि, मम दुःखेन तरवः अपि शोकग्रस्ताः सन्तः पुष्पशाखाङ्कुरयुक्ताः अपि शुष्यन्ति। नद्यः उष्णोदकाः, सरांसि शुष्काणि, वनानि चोपवनानि पत्रैः शुष्काणि। प्राणिनः न सञ्चरन्ति, मृगाः न विचरन्ति; तत् वनं रामशोकवशात् मूकमिव जातम्। पद्मिन्यः संकुचितपङ्कजाः, जलानि मलिनानि, सरांसि दग्धानि, उत्पलानि मीनपक्षिभिः रहितानि। जलजानि स्थलजानि पुष्पमाल्यादीनि अद्य न शोभन्ते; अल्पगन्धीनि, फलानि च न यथापूर्वम्। अत्रोपवनानि रिक्तानि, विहङ्गमाः न दृश्यन्ते; न तु पूर्ववत् रम्याणि काननानि पश्यामि। यदा अहम् अयोध्यां प्रविशामि, कश्चन मां न स्वागतं करोति; जनाः रामदर्शनविहीनाः पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासान् कुर्वन्ति। रथं रामविना प्रत्यागतम् दृष्ट्वा, राजमार्गस्थाः सर्वे जनाः बाष्पपूर्णलोचनाः दुःखिताः सन्ति। स्वगृहात् प्रासादात् शिखरात् च स्त्रियः रामवियोगदुःखपीडिताः विलपन्त्यः पतन्ति। विशालविशुद्धनेत्राः बाष्पपूरितलोचनाः, ताः परस्परं पश्यन्त्यः स्पष्टं शोकपीडिताः। दुःखेन अहं शत्रुमित्रमध्यमान् न वेद्मि। जनाः निरानन्दाः, गजाः अश्वाः च क्लिष्टाः, स्वराः क्षीणाः, दीर्घनिःश्वासयुक्ताः। राजन्, अयोध्या रामस्य वनगमनात् शोकाविष्टा कौशल्येव पुत्रशून्या, सर्वथा निरानन्दा दृश्यते। सूतवाक्यं श्रुत्वा, राजा बाष्पगद्गदया वाचा, परमदुःखेन विवर्णः सूतमिदम् उवाच— एतन्मया न सह मन्त्रिभिः, न पौरैः, न बान्धवैः सह अनुमोदितम्; केवलं दुष्टचित्तया कैकेय्या प्रेषितम्। न मित्रैः, न मन्त्रिभिः, न जनैः सह मया मन्त्रितम्; मोहात् स्त्रीकारणात् च अयम् अकस्मात् निर्णयः कृतः। नूनं दैवयोगात् वा महता वा अनर्थेन, एष दुःखः कुलस्य विनाशाय प्राप्तः, हे सूत। यदि मया किञ्चिद् उपकारं कृतम्, शीघ्रं मां रामस्य समीपं नय; जीवितं मां शीघ्रं नयति। यत् किञ्चिद् आज्ञापयामि, तत् राघवं निवर्तयतु; रामं विना अहं मुहूर्तमपि न जीवितुं शक्नोमि। अथवा यदि स महाबाहुः दूरं गतः, तर्हि मां रथे स्थाप्य शीघ्रं रामं दर्शय। यत्र स लक्ष्मणाग्रजः वक्रदंष्ट्रः महाधनुर्धरः, यदि जीवामि, तदा तं सीतया सहितं पश्येयम्। यदि रामं रक्ताक्षं महाबाहुं मणिकुण्डलधारिणं न पश्यामि, तदा यमलोकं गमिष्यामि। किमतः दुःखतरम् अस्ति, यदहम् इक्ष्वाकुवंशजः, एतादृशं दशां प्राप्तः, अत्र राघवं न पश्यामि? हन्त राम! हन्त सौमित्रे! हन्त तपस्विनि वैदेहि! यूयं न जानाथ, मम दुःखेन त्यक्तस्य मृत्युः समीपमागतः। एवं गाढशोकाभिभूतः राजा, दुःखसागरमगाधं प्रविश्य, सूतायेदम् उवाच। दुःखसागरः रामस्य वनवासः गम्भीरः, सीतावियोगः तीरम्, दीर्घनिःश्वासाः महोर्मयः, अश्रूणि फेनोदकानि इव जातानि।