निष्ठायाः कैकेय्या आदेशे समाश्रित्य राज्ञा कृतमिदं, यद्वा सम्यक् यद्वा असम्यक्, येन सर्वे वयं क्लिश्यमहे। यदि रामः लोभेन वा वा वरदानार्थं वा निर्वासितः, तथापि पापं कृतमिति न संशयः। केवलं नृपतेः इच्छायैषा सिद्धिः, रामस्य त्यागे तु न किञ्चिद् कारणं पश्यामि। विचाररहितं, युक्त्या विपरीतम्, राघवस्य वनगमनं जनसमूहस्य निन्दामेव जनयिष्यति। मम तु, महराजन्, पितृत्वं न पश्यामि; राघवः एव मम भ्राता, स्वामी, बन्धु, च पिता। सर्वजनप्रियं, सर्वहिते रतं रामं परित्यज्य, कथं तव लोकोऽनुरक्तो भविष्यति? धर्मज्ञं, सर्वजनानन्ददं रामं निर्वास्य, सर्वलोकविरोधेन कथं त्वं राजा स्थास्यसि? जनकनन्दिनी, महराजन्, दीर्घश्वासिनी, व्रते स्थिता, दुःखेन मनः विह्वलिता, स्थिरा तिष्ठति। सा महाभागा राजकुमारी, पूर्वं दुःखं न दृष्टवती, तस्माद्व्यथया अश्रूणि मुमोच, मम प्रति किञ्चिदपि न उक्तवती। दुःखशोषितमुखी सा पतिं पश्यन्ती, मम गमनं निरीक्ष्य, सहसा अश्रूणि मुमोच। एवं रामः अपि, अश्रुपरिप्लुतमुखः, अञ्जलिं कृत्वा, लक्ष्मणबाहुना संरक्षितः तिष्ठति; सीता च अश्रुपूर्णा, व्रते स्थिता, रथं च मां च पश्यन्ती तिष्ठति। शृणु अधुना, श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकोनषष्टितमः सर्गः इति। यदा मम अश्वाः प्रत्यागच्छन्ति, मार्गे गन्तुं न इच्छन्ति, तदा रामस्य वनगमनं दृष्ट्वा तप्तानि अश्रूणि मुमोचुः। ततः, उभाभ्यां राजकुमाराभ्यां प्रणम्य, रथमारुह्य, दुःखं हृदि धृत्वा, प्रययौ। गुहेन सह, बहून् दिनान् तत्र स्थितवान्, कदाचित् रामः पुनः मां आह्वयेत् इति आशया। महराजन्, तव राज्ये, मम दुःखेन अपि वृक्षाः शोकाक्रान्ताः, पुष्पाणि, कोपानि, कलिकाः अपि सन्ति, तथापि म्लानाः। नद्यः उष्णोदकाः, सरांसि शुष्काणि, वनानि, उपवनानि म्लानपत्राणि। जीवाः न सञ्चरन्ति, मृगाः न विचरन्ति; तद्वनं रामशोकाभिभूतं निस्तब्धम् अभवत्। पद्मानि संकुचितानि, वारि मलिनम्, सरांसि तप्तानि, शतदलानि, मत्स्यपक्षिणः च लुप्ताः। जलजन्याः पुष्पमालाः, भूमिजाः पुष्पाणि च, अद्य न शोभन्ते; गन्धः मन्दः, फलानि अपि न यथापूर्वम्। अत्र, उपवनानि रिक्तानि, पक्षिणः लुप्ताः, नरश्रेष्ठ, रमणीयानि उद्यानानि न पश्यामि। अयोध्यां प्रविशन्, कोऽपि मां न स्वागतं करोति; जनाः रामदर्शनविहीनाः पुनः पुनः दीर्घश्वासान् कुर्वन्ति। राजमार्गे रथं रामविहीनं दृष्ट्वा, सर्वे जनाः शोकसन्तप्ताः अश्रूणि मुमोचुः। गृहेषु, प्रासादेषु, शिखरेषु च, स्त्रियः रामस्य अभावेन संतप्ताः विलपन्ति। विस्तीर्णनेत्राः, अश्रुपूर्णाः, स्त्रियः अन्योन्यं पश्यन्ति, स्पष्टं दुःखेन अभिभूताः। मम दुःखेन, शत्रु, मित्र, उदासीन—कोऽपि भेदः न दृश्यते। जनाः शोकहीनाः, गजाः, अश्वाः च क्लिष्टाः, स्वरः म्लानः, दीर्घश्वासाः। महराजन्, अयोध्या रामनिर्यासेन शोकाक्रान्ता, कौसल्या पुत्रविहीना इव, सर्वथा शोकहीना दृश्यते। सारथेः वचनं श्रुत्वा, राजा अश्रुपरिप्लुतकण्ठः, अतिव्यथितः, तं इदं उवाच— एषा न मया, न सभ्यैः, न मन्त्रिभिः, न विदुषः, अनुमोदिता; केवलं कैकेय्या, दुष्टचेतसा, आरोपिता। न मित्रैः, न मन्त्रिभिः, न नागरिकैः सह विचारः कृतः; स्त्रीकारणात्, मोहात्, सहसा एषा योजना कृतम्। नूनं, विधिना वा, महाप्रद्वर्षेण वा, एषा आपदा कुलस्य विनाशाय आगता, सारथे। यदि मया किञ्चिद् उपकारः कृतः, शीघ्रं मां रामं प्रति नय; जीवितं मां त्वरयति। यद् आज्ञा मम, सा राघवम् प्रत्यावर्तयतु; रामं विना क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि। अथवा यदि बलवान् रामः दूरं गतः, तदा रथमारोप्य शीघ्रं मां रामं दर्शय। कुत्र स लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता, वक्रदन्तः, महाचापधारी? यदि जीवामि, तं सीतया सह पश्येयम्। यदि रक्तनेत्रं, महाबाहुं, मणिकुण्डलधारिणं रामं न पश्यामि, यमसदनं गमिष्यामि। किम् अतः दुःखतरं यत् अहं इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, एतावदवस्थां प्राप्तः, राघवमत्र न पश्यामि। हा राम! रामस्य अनुज! हा तपस्विनि वैदेहि! न जानाथ, अहं शोकविहीनः मृत्युम् उपगच्छामि। राजा, तीव्रशोकाभिभूतः, मनः सर्वथा व्यथितः, दुःखसागरं अप्रतिक्रम्यं प्रविष्टः, इदं वचनं उवाच।