सुमहात्मनः इक्ष्वाकुवंशस्य रमणीयं रामं संबोधितुं युक्तं—यावत् तव पिता राज्यं धारयति, तावत् राज्यस्य रक्षां कुरु। वृद्धः राजा मम समीपं आह—मं राज्याधिकारं रामस्य न विघ्नय; तस्याज्ञां केवलं पालयित्वा जीवन्ति। पुनः सः मम प्रति अश्रुपूर्णनयनः आह—मम मातरं, पुत्रस्नेहात् तृष्णां, तव मातरं इव द्रष्टव्यम्। एवं सः महराजन् मम प्रति इदं वचनं वदन्, पद्मपत्ररक्तनयनः रामः अतिशयेन अश्रूणि मुमोच। तदा लक्ष्मणः, कोपात् गाढं श्वसन्, इदं अब्रवीत्—किं दोषेन राज्यकुमारः निर्वासितः? नूनं कैकेय्याः आदेशे आश्रित्य राजा इदं कृतवान्—यथा धर्मोऽधर्मो वा, सर्वे वयं क्लिष्टाः। यदि रामः लोभेन वा, वरदानार्थं वा, निर्वासितः, निश्चयेन अयुक्तं कर्म कृतम्। केवलं नृपतिवशेन इदं कृतम्; किन्तु रामस्य परित्यागे न किंचित् कारणं पश्यामि। युक्तिविरुद्धं, विचारविहीनं, राघवस्य निर्वासनं केवलं जनविप्रलापं जनयिष्यति। मम तु, महराजन्, न पितृत्वं पश्यामि; राघवः एव मम भ्राता, स्वामी, बान्धवः, पिता च। सर्वजनप्रियं, सर्वहितनिष्ठं त्यक्त्वा, कथं लोकोऽनन्तरं त्वयि स्थितः भविष्यति? सर्वजनानन्ददं धर्मिष्ठं रामं निर्वास्य, कथं त्वं सर्वलोकविरोधी राजा स्थास्यसि? जनकनन्दिनी सीता, महराजन्, गाढं श्वसन्ती, व्रतनिष्ठा, दुःखेन मूढमानसा इव स्थिता। या पूर्वं कदाचित् इदं दुःखं न अनुभूता, सा तस्माद्व्यथया अश्रूणि मुमोच, मम प्रति किंचित् अपि न अब्रवीत्। दुःखेन शुष्कमुखं पतिं पश्यन्ती, सा सहसा मम गमनं निरीक्ष्य अश्रूणि मुमोच। एवं रामः अपि, अश्रुपूरितमुखः, नम्रकरः, लक्ष्मणबाहुश्च्छन्नः स्थितः; तथा सीता, अश्रुपूर्णा, दृढव्रता, रथं तथा मां निरीक्षन्ती स्थिता। शृणु, महाभाग, वाल्मीकिरामायणस्य अयोध्याकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः। मम अश्वाः तदा पृष्ठगमनं कृत्वा, मार्गे गन्तुं न इच्छन्ति, तप्ताश्रूणि मुमोचुः, यदा रामः वनगमनं आरभत। ततः, उभाभ्यां राजकुमाराभ्यां नमः कृत्वा, रथं आरोह्य, दुःखं हृदये धारयन् प्रस्थितवान्। गुहेन सह बहून् दिवसान् तत्र स्थितः, कदाचित् रामः पुनः मां आह्वयेत् इति आशां कृतवान्। महराजन्, तव राज्ये अपि वृक्षाः मम दुःखेन क्लिष्टाः, पुष्पाणि, कुसुमानि, कोपानानि अपि धृतवन्तः, तथापि शुष्काः। नद्यः उष्णजलाः, सरांसि शुष्कानि, वनानि, उपवनानि शुष्कपत्राणि। जीवजन्तवः न सञ्चरन्ति, मृगाः अपि न विचरन्ति; तत् वनं रामदुःखेन मौनं जातम्। पद्मानि निःस्फुटानि, जलानि कलुषानि, सरांसि तप्तानि, शतपत्राणि मीनपक्षिणः च नष्टाः। जलजानि पुष्पमालाः, भूमिजानि पुष्पाणि अपि अद्य न शोभन्ते; गन्धः मंदः, फलानि पूर्ववत् न सन्ति। उपवनानि रिक्तानि, पक्षिणः नष्टाः, पुरुषश्रेष्ठ, रम्यं उपवनं पूर्ववत् न पश्यामि। यदा अयोध्यां प्रविशामि, कोऽपि मां न स्वागतं करोति; जनाः रामदर्शनविहीनाः पुनः पुनः श्वसन्ति। राजमार्गे रथं रामविहीनं दृष्ट्वा सर्वे जनाः शोकपूर्णनयनाः। गृहेषु, प्रासादेषु, शिखरेषु, नार्यः रामस्य अभावेन पीडिताः विलपन्ति। विस्तीर्णविलोचनाः, अश्रुपूरितनयनाः, नार्यः परस्परं पश्यन्ति, स्पष्टं दुःखेन क्लिष्टाः। मम दुःखेन, शत्रु, मित्र, उदासीनः च, कोऽपि भेदः न दृश्यते। जनाः निरानन्दाः, गजाः, अश्वाः च शुष्कस्वराः, गाढं श्वसन्ति। महराजन्, अयोध्या रामनिर्वासनेन क्लिष्टा, कौसल्यां पुत्रविहीनां इव, सर्वथा निरानन्दा। रथकारस्य वचनानि श्रुत्वा, राजा अश्रुपूरितस्वरः, गाढदुःखेन, तं इदं उवाच—मया, वृद्धैः मन्त्रज्ञैः सह, न अनुमोदितम्; कैकेयी, दुष्टचेतना, इदं आरोपितवती। न मित्रैः, न मन्त्रिभिः, न नागरिकैः सह, चिन्तनं कृतम्; स्त्रीदोषेण, मोहात्, आकस्मात् निर्णयः कृतः। नूनं, दैवेन वा, महाप्रद्वर्षेण वा, इदं कुलं नाशाय प्राप्तम्, रथकार। यदि मया तव हितं किञ्चिद् कृतम्, शीघ्रं मां रामं प्रति नय; मम जीवितं शीघ्रं गच्छति। यद् यद् आदेशः अस्ति, तेन राघवः प्रत्यागच्छतु; रामविना क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि। अथवा यदि बलवान् सः दूरं गतः, तर्हि मां रथं आरोप्य शीघ्रं रामं दर्शय। एवं तेषां दुःखसन्तप्तानां वचनानि, आचार्यः रथकारः, राजा, लक्ष्मणः, सीता, जनाः च, सर्वे रामस्य वनगमनस्य दुःखम् अनुभूय, अयोध्यायाः शोकमण्डलं विस्तारयन् स्थिताः।