राघवस्य वनगमनसमये, सुमित्रानन्दनः लक्ष्मणः तथा सीता, रथमार्गे स्थिताः। राघवः, स्वजनान् प्रति स्निग्धं वचनं प्राह—“मद्विनयेन गर्वं दम्भं च त्यज्यताम्, मातृषु यथायोग्यं आचरणं क्रियताम्। कैकेयीमपि माता इव सन्मान्यताम्। भरतं प्रति यथा राजानं, तस्मिन्येव सम्यक् आचरणं क्रियताम्; राजधर्मः स्मरणीयः, राजानः धनसम्पन्नतमाः। भरतः सत्कृत्यः, मम वचनानि तस्मै निवेदनीयानि; सर्वथा मातृषु यथायोग्यं व्यवहृतव्यं। इक्ष्वाकुवंशस्यानन्दः बलवान् भरतः सम्बोधितव्यः; पितरि राज्यशक्तिं धारयति, तदा राज्यरक्षणं कर्तव्यम्।” ततः वृद्धराजः मम प्रति उक्तवान्—“राज्ये भरतं न विघ्नय; तस्य आज्ञा एव पालनीयः, जीवितं तस्य आज्ञानुसारं यापय।” पुनः अश्रुपूर्णनयनः पुनरुक्तवान्—“मम मातरं, पुत्रस्नेहपरां, त्वं स्वमातरं इव द्रष्टव्यः।” एवं सः महराजः राघवः, पद्मरागनयनः, अश्रुपूरितवदनः, मम समीपे विलपन् आसीत्। लक्ष्मणः, क्रोधेन दीप्तः, दीर्घं श्वसन्, व्याहरत्—“किं दोषेन राघवः वनं प्रेषितः? कैकेयीमातुः आज्ञायाः आधारः कृत्वा, राजा यद् कृतवान्—सत्यम् वा मिथ्या वा—तेन सर्वे वयं पीडिताः। यदि लोभेन वा वरदानेन वा राघवः निष्कासितः, तदा अन्यायः कृतः। केवलं नृपस्य इच्छया एषा घटना कृतः; राघवस्य परित्यागस्य हेतुं न पश्यामि। विचाररहितं, युक्तिविरुद्धं, राघवस्य वनवासः जनसम्बाधं जनयिष्यति। मम तु, महराज, न कोऽपि पितृत्वम् अस्ति; राघवः एव भ्राता, स्वामी, बान्धवः, पिता च। सर्वजनप्रियं, सर्वहिते रतं, परित्यज्य, जगत् कथं तव अनुरक्तं भविष्यति? धर्मिष्ठं सर्वजनानन्ददं रामं वनं प्रेष्य, सर्वं जगत् विरुद्धं कृत्वा, कथं त्वं राजा स्थास्यसि?” सीता, दीर्घं श्वसन्ती, व्रते स्थिता, दुःखेन अभिभूतचित्ता, स्थिरा तिष्ठति। सा, पूर्वं दुःखं न अनुभूतवती, शोकात् विलपन्ती, मम प्रति किंचिदपि न उक्तवती। दुःखशुष्कवदना, पत्यं निरीक्ष्य, मम निर्गमने अश्रूणि सस्राव। राघवः अपि, अश्रुपूरितवदनः, अञ्जलिं कृत्वा, लक्ष्मणबाहुना रक्षितः, स्थितवान्; सीता अपि, विलपन्ती, दृढव्रता, रथं मम च निरीक्ष्य, स्थिता। शृणु, महाभाग, वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकोनषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। यदा मम अश्वाः प्रत्यागताः, मार्गे गन्तुं न इच्छन्ति, तदा ते, राघवस्य वनगमनसमये, उष्णानि अश्रूणि सस्रुः। ततः, उभाभ्याम् राजकुमाराभ्याम् प्रणम्य, रथमारूढः, दुःखं हृदि धारयन्, प्रस्थितवान्। गुहेन सह, बहून् दिनानि तत्र स्थितः, कदाचित् राघवः पुनः स्मारयेत् इति आशया। महाराज, तव राज्ये, मम दुःखेन अपि वृक्षाः, पुष्पशाखाकुसुमयुक्ताः, शोकग्रस्ताः, शुष्काः अभवन्। नद्यः उष्णजलाः, सरांसि शुष्कानि, वनानि च पत्रशुष्कानि। प्राणी न चरन्ति, मृगाः न विचरन्ति; तद् वनं रामशोकात् मौनं प्राप्तम्। कमलानि पत्राणि संकुच्य, जलानि विषमाणि, सरांसि तप्तानि, शतदलानि मत्स्यपक्षिभिः हीनानि। जलस्थानि पुष्पमालाः, भूमिस्थानि च, अद्य न शोभन्ते; गन्धः मन्दः, फलानि अप्राक्। स्मार्तवनेषु शून्यं, पक्षिणः अदृश्यन्ते, पुरुषश्रेष्ठ, रम्यवानानि अद्य न दृश्यन्ते। अयोध्यां प्रवेशे, कोऽपि मां न अभिवादयति; जनाः रामदर्शनविहीनाः, पुनः पुनः दीर्घं श्वसन्ति। रथं रामविहीनं दृष्ट्वा, राजमार्गे सर्वे जनाः शोकस्निग्धाः अश्रूणि स्रवयन्ति। गृहात्, राजप्रासादात्, स्त्रियः रामानुपस्थित्याः दुःखेन, विलपन्त्यः, अश्रुपूरितनयनाः, परस्परं पश्यन्त्यः, स्पष्टं दुःखाभिभूताः। मम दुःखेन, शत्रु, मित्र, उदासीनयोः कोऽपि भेदः न दृश्यते। जनाः निरानन्दाः, गजाः अश्वाः च विषण्णाः, स्वरः शुष्कः, दीर्घश्वासयुक्तः। अयोध्या, रामवनवासदुःखेन, कौसल्या पुत्रविहीना इव, निरानन्दा दृश्यते। सारथिवचनं श्रुत्वा, राजा, अश्रुपूरितगद्गदवाणी, गम्भीरशोकयुक्तः, तं इदं उवाच—“इदं मया, वृद्धैः मन्त्रिप्रधानैः सह, न अनुमोदितम्; कैकेयी, दुष्टचित्ता, एतत् आरोपितवती। न मित्रैः, न मन्त्रिभिः, न नागरिकैः, मया विचारितम्; स्त्रीहेतोः, मोहात्, सहस्रं निर्णयं कृतम्। निश्चितं, विधिना वा, महाप्रद्वर्षेण वा, एषः महाव्यसनः कुलस्य पतनाय आगतः, हे सारथे।” एवं राघवस्य वनगमनसमये, दुःखसागरः सर्वं अयोध्यां व्याप्य, जनानां हृदयेषु शोकः प्रविष्टः, सर्वे रामस्य स्मरणेन, अश्रुपूरितनयनाः, दुःखमग्नाः अभवन्।