सर्वदा धर्मनिष्ठा सीता उचितकाले अग्निकर्मणि प्रवृत्ता भवति। सा स्वस्य पतिं देवतुल्यं पादयोः रक्षति। गर्वं अभिमानं च त्यक्त्वा, मातृषु यथायोग्यं व्यवहर्तव्या; कैकेयीं मातरं इव सम्मान्या। भरते राजपुत्रे राजवत् आचारः कर्तव्यः; राजधर्मं स्मर्तव्या, यतः राजा धनसम्पदां मध्ये श्रेष्ठः। भरतः अभिवादनीयः, मम वचनं तस्य प्रति प्रेषणीयम्; सर्वेषु मातृषु यथायोग्यं व्यवहर्तव्यम्। इक्ष्वाकुवंशस्य महाबाहुः रमणीयः भरतः सम्बोधनीयः; पितरि राज्यं धारयति, राज्यं रक्षणीं। वृद्धः राजा मम उक्तवान्—"राज्यं तस्य राजकुमारस्य न विघ्नीयम्; केवलं तस्य आज्ञा पालनीया, जीवितव्यं।" पुनः सः अश्रुपूर्णनेत्रः मम उक्तवान्—"मम मातरं पुत्रस्नेहेन तव मातरं इव द्रष्टव्या।" एवं सः महराजः मम प्रति उक्तवान्, तदा रामः पद्मरक्तलोचनः अत्यन्तं अश्रुपातं कृतवान्। लक्ष्मणः क्रोधवशात् दीर्घं श्वसन् उक्तवान्—"कस्य अपराधेन राजकुमारः निर्वासितः?" नूनं कैकेयीमातुः आज्ञायाः आश्रयेण राजा इदं कृतवान्—सद्वा, दुष्टवा—येन सर्वे दुःखिताः। यदि रामः लोभेन वा, वरदानेन वा निर्वासितः, किञ्चिदपि अन्यायः कृतः। केवलं राज्ञः इच्छायाः पूर्त्यर्थं एतत् कृतम्; रामस्य परित्यागे न किञ्चित् कारणं पश्यामि। युक्तिपूर्वकं न कृतम्, तर्कविरुद्धं च; राघवस्य निर्वासनं जनसमूहस्य कलहं जनयिष्यति। अहं तु, हे महराजन्, पितृत्वं न जानामि; राघवः मम भ्राता, स्वामी, बन्धु, पितरं च। सर्वजनप्रियं, सर्वहितनिष्ठं च त्यक्त्वा, कथं लोकः तव प्रति अनुरक्तः स्थास्यति? रामं धर्मनिष्ठं सर्वजनानन्ददायकं निर्वास्य, कथं त्वं राजा स्थास्यसि, सर्वलोकस्य विरोधं कृत्वा? जनकनन्दिनी, दीर्घं श्वसन्ती, व्रते दृढा, दुःखेन आक्रान्ता स्थिता, निःस्पन्देव। सा पूर्वं कदापि तादृशं दुःखं न अनुभूता; तस्मात् दुःखेन रुदन्ती, मम प्रति किञ्चित् अपि न उक्तवती। सा दुःखक्लिष्टमुखा पतिं पश्यन्ती, मम गमनं द्रष्ट्वा, सहसा अश्रूणि स्रष्टवती। एवं रामः, अश्रुप्लुतमुखः, अञ्जलिं कृत्वा, लक्ष्मणस्य बाहुना रक्षितः स्थितः; सीता अपि रुदन्ती, दृढव्रता, राजरथं मम च एकाग्रदृष्टया पश्यन्ती। शृणु अद्य वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकोनषष्टितमः सर्गः। मम अश्वाः प्रत्यागच्छन्तः मार्गे न गच्छन्ति, तुष्णीम् अश्रूणि स्रवयन्ति, यदा रामः वनं प्रति प्रस्थितः। ततः, उभाभ्यां राजकुमाराभ्यां नमस्कृत्य, रथं आरोह्य, दुःखं वहन्, गच्छामि। गूहेन सह अहं तत्र बहून् दिनान् स्थितवान्, कदाचित् रामः पुनः मां आह्वयेत् इति आशां कृतवान्। हे महराजन्, तव राज्ये, वृक्षाः अपि मम दुःखेन पुष्पाणि, कुसुमानि, कलीकानि च वहन्ति, तथापि शुष्काः जाताः। नद्यः उष्णजलाः, सरांसि शुष्काणि, वनानि, उपवनानि च पतितपत्राणि। जीवाः न सञ्चरन्ति, मृगाः अपि न विचरन्ति; तद्वनं रामस्य दुःखेन तुष्णीम् अभवत्। पद्मानि सञ्जातकुसुमानि पञ्जरितानि, वारि मलिनम्, सरांसि दग्धानि, शतपत्राणि, मत्स्यपक्षिणः च नष्टाः। जलस्थाः पुष्पमालाः, स्थलजाः पुष्पाणि च अद्य न शोभन्ते; गन्धः मंदः, फलानि अपि पूर्ववत् न सन्ति। अत्र उपवनानि रिक्तानि, पक्षिणः न दृश्यन्ते, हे नरश्रेष्ठ, रमणीयानि उद्यानानि न पश्यामि। अयोध्याम् प्रविशन्, कोऽपि मां स्वागतं न करोति; जनाः रामदर्शनविहीनाः पुनः पुनः श्वसन्ति। राजरथं रामविहीनं दृष्ट्वा, राजमार्गे सर्वे जनाः शोकसन्तप्ताः अश्रूणि स्रवयन्ति। गृहात्, राजप्रासादात्, शिखरात् च, स्त्रियः रामस्य अभावदर्शनात् संतप्ताः, विलपन्ति। विस्तीर्णनिर्यः नेत्रैः अश्रुपूर्णैः, स्त्रियः परस्परं पश्यन्ति, स्पष्टं दुःखेन आक्रान्ताः। दुःखेन, शत्रु, मित्र, उदासीनानां मध्ये भेदं न पश्यामि। जनाः शोकातुराः, गजाः अश्वाः च शिथिलाः, स्वरो मंदः, दीर्घं श्वसन्ति। हे महराजन्, अयोध्या रामनिर्वासनदुःखेन संतप्तः कौशल्या इव पुत्रविहीना, सर्वथा शोकपूर्णा दृश्यते। सारथिवचनं श्रुत्वा, राजा अश्रुपूर्णकण्ठः, गम्भीरदुःखेन संतप्तः, तं इदं वचनं उक्तवान्—"एतत् मया, मन्त्रिणा, वृद्धैः च न अनुमोदितम्; केवलं कैकेयी, दुष्टचित्ता, एतत् आरोपितवती। न मित्रैः, न मन्त्रिणा, न नागरिकैः सह मया विचारितम्; स्त्रीहेतोः, मोहवशात्, अकस्मात् निर्णयः कृतः।