ततः सुमन्त्रः राघवस्य आज्ञया कौसल्याम् अभिवाद्य तस्य कुशलं निवेदयितुं तथा च वचनं वदितुं प्रार्थितः। धर्मनिष्ठा सा सदा यथाकालं अग्निहोत्रे च प्रवृत्तिं कुर्यात्, भगवद्वत् स्वामिनः पादौ रक्षेत्। गर्वं दर्पं च त्यक्त्वा मातृषु यथायोग्यं आचारं कुर्यात्, कैकेयीं मातरं इव सम्मानयेत्। भरते राजकुमारं प्रति यथाराजं आचारं कुर्यात्, राजधर्मं च स्मरेत् यः धनसम्पत्तिषु अग्रणी। भरतम् अभिवाद्य मम वचनं निवेदयेत्; सर्वेषु मातृषु यथायोग्यं आचारं कुर्यात्। इक्ष्वाकुवंशविभूषणं बलवन्तं भरतम् अभिवाद्य, पितरि राज्ये स्थिते राज्यं रक्षेत्। वृद्धः राजा मम प्रति उक्तवान्—“राज्ये तं न विघ्नय; केवलं तस्य आज्ञा पालय।” पुनः अश्रुपूरितः राजा उक्तवान्—“मम मातरं पुत्राभिलाषिणीं, स्वमातरं इव अवश्यं पश्य।” एवं स राजा मम प्रति उक्तवान्, तदा पद्मरागनयनः रामः अत्यन्तं अश्रुम् अश्रौ। लक्ष्मणः तु क्रोधेन सन्तप्तः दीर्घं श्वसन् उक्तवान्—“कस्य दोषात् राजकुमारः निर्वासितः?” नूनं कैकेयीमातुः आज्ञायाः आश्रयणेन राजा एतद् कृतवान्—यथा उचितम् अनुचितम् वा—येन सर्वे वयं क्लिष्टाः। यदि रामः लोभात् वा वरदानार्थम् वा निर्वासितः, तदा अपि अन्यायः कृतः। केवलं राज्ञः इच्छायाः पूर्त्यर्थम् एतद् कृतम्; रामस्य परित्यागे कारणं न पश्यामि। युक्त्या विपरीतम्, विचाररहितम् एतद् रामस्य निर्वासनं जनसम्बाधं जनयिष्यति। अहं तु, महाबाहो, पितृत्वं न जानामि; राघवः एव मम भ्राता, स्वामी, बान्धवः, पिता च। सर्वप्रियं, सर्वहितं त्यक्त्वा, कथं लोकः तव अनुरक्तः स्थास्यति? धर्मप्रियं सर्वजनानन्ददायकं रामं निर्वास्य, कथं त्वं राज्ञः स्थास्यसि, सर्वलोकस्य विरोधेन? जनकनन्दिनी तु दीर्घं श्वसन्ती व्रते स्थिता दुःखेन आहतचित्ता स्थिता। या पूर्वं दुःखं न जानाति, सा तस्मात् शोकात् अश्रूणि विमुञ्चति, मम प्रति किंचित् न उक्तवती। दुःखेन शुष्कवदनं पतिं पश्यन्ती, सा मम गमनं दृष्ट्वा अश्रूणि ससर्ज। एवं रामः अश्रुपूरितवदनः, अञ्जलिं कृत्वा, लक्ष्मणस्य भुजेन रक्षितः स्थितः; सीता च अश्रुवती, दृढव्रता, रथं माम् च पश्यन्ती स्थितवती। शृणु वै वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकोनषष्टितमं सर्गं। यदा मम अश्वाः प्रतिनिवृत्ताः, मार्गे गन्तुं न शेकुः, रामस्य वनगमनं दृष्ट्वा तप्तानि अश्रूणि सस्रुः। ततः अहं उभाभ्यां राजकुमाराभ्यां प्रणम्य, रथं आरोह्य, दुःखं वहन् निर्गतः। गुहेन सह बहून् दिनानि तत्र स्थितः, कदाचित् रामः पुनः आह्वयेत् इति आशया। हे महाबाहो, तव राज्ये अपि वृक्षाः दुःखात् पुष्पाणि, कुसुमानि, कर्णिका च धारयन्तः शुष्काः अभवन्। नद्यः तप्तजलाः, सरांसि शुष्कानि, वनानि, उपवनानि च पतितपत्राणि। प्राणी न सञ्चरन्ति, मृगाः न विचरन्ति; रामस्य शोकात् तद् वनं निःशब्दम् अभवत्। पद्मानि निःस्फुटानि, जलानि मलिनानि, सरांसि दग्धानि, कुमुदानि, मत्स्याः, पक्षिणः च नष्टाः। जलजाः पुष्पमालाः, स्थलजाः पुष्पाणि च अद्य न शोभन्ते; गन्धः मन्दः, फलानि तु पूर्ववत् न सन्ति। अत्र उपवनानि रिक्तानि, पक्षिणः नष्टाः; हे नरश्रेष्ठ, रम्याणि उपवनानि न पश्यामि। अयोध्यां प्रविशन्, कोऽपि मम स्वागतं न करोति; जनाः रामदर्शनविहीनाः पुनः पुनः श्वसन्ति। राजमार्गे रथं रामविहीनं दृष्ट्वा सर्वे जनाः अश्रुपूरिताः दुःखेन सन्तप्ताः। भवनात्, प्रासादात्, शिखरात् स्त्रियः रामस्य अभावदर्शनात् संतप्ताः विलपन्ति। विस्तीर्णनेत्राः अश्रुपूरिताः स्त्रियः परस्परं पश्यन्ति, स्पष्टं दुःखेन अभिभूताः। मम दुःखात्, शत्रु, मित्र, उदासीनः च कोऽपि भेदः न दृश्यते। जनाः अनन्दिताः, गजाः, अश्वाः च विषण्णाः, स्वरेण क्षीणाः, दीर्घं श्वसन्तः। हे महाबाहो, अयोध्या रामनिर्वासनेन कौसल्येव पुत्रविहीना अनन्दिता दृश्यते। सारथेः वचनं श्रुत्वा, राजा अश्रुपूरितवदनः, दुःखेन कण्ठावृतः, तं इदं वचनम् उवाच। “एतत् मया न अनुमोदितम्, न मन्त्रिणां बुधानां सह; केवलं कैकेयी, पापचित्ता, एतत् आरोपितवती।” एवं सुमन्त्रः, राजा, लक्ष्मणः, सीता, जनाः च रामस्य वनगमनं दुःखेन अभिभूताः, अयोध्यां शोकमयां दृष्ट्वा, तस्य निर्वासनस्य कारणं कैकेयीमात्रे आरोपयन्ति।