राजा दशरथः, रामस्य वियोगदुःखेन संतप्तः, सूतम् आह्वय्य प्रहर्षेण प्रश्नं पप्रच्छ—"रामस्य उपवेशनं, शयनं, भोजनं च कथय; तेन अहं जीविष्यामि, यथा ययातिः पुण्यजनान् मध्ये जीवितवान्।" इत्येवम् अनुरुद्धः सूतः, आत्मानं संयम्य, अश्रुपूरितवाक्यैः राजानं सम्बोधयामास। सूतः अब्रवीद्—"महान् राजा धर्मनिष्ठः रामः, राघवः, शिरसा प्रणम्य, पितरं सदा सम्मान्य, तव वचनं मम पित्रे ब्रूहि, यस्य शिरः पूजनीयम्। महात्मनः पादौ पूजनीयौ। अन्तःपुरं समस्तं मम वाक्यैः अभिवाद्य, सर्वेषां शुभं वाच्यं, सम्यक् नमः कार्यम्। कौसल्यां मातरं अभिवाद्य, सतर्कता च वाच्या। धर्मनिष्ठा सदा, यथाकालं अग्निसंस्कारम् अनुष्ठेयम्; भगवती, स्वामिनः पादौ देवपादवत् रक्ष। गर्वं मदं च त्यज, मातृषु सम्यक् आचारः कुरु; कैकेयीं राज्ञीं मातरं यथा पूजनीयम्। भरतस्य प्रति आचारः राजवत् भवतु; राजा धनानां अग्रणी—राजधर्मं स्मर। भरतं अभिवाद्य, मम वचनं तस्मै वद; सर्वथा मातृषु यथोचितं आचारं कुरु। इक्ष्वाकुवंशस्य महाबाहुं प्रियं अभिवाद्य, पितरि राज्यं धारयन्ति, राज्यं रक्ष। वृद्धः राजा माम् उवाच—'राज्ये तं न विघ्नय; तस्याज्ञया जीव, केवलं तस्य कार्यं कुरु।' पुनः स अश्रुपूरितवदनः माम् उवाच—'मम मातरं पुत्रविहीनां यथा स्वमातरं पश्य।'" इत्येवम् रामः, पद्मरागलोचनः, मम प्रति भाषमाणः, तीव्रं रुदितवान्। लक्ष्मणः, क्रोधेन संतप्तः, दीर्घं श्वसन्, अब्रवीत्—"कस्य अपराधेन राजकुमारः निष्कासितः?" कैकेयीराज्ञ्याः आज्ञया, राजा एतत् कृतवान्—सद्वा, असद्वा वा—येन वयं सर्वे पीडिताः। यदि रामः लोभात् वा, वरदानेन वा, निष्कासितः, सर्वथा दोषः कृतः। केवलं नृपस्य इच्छापूरणाय एतत् कृतम्; रामस्य परित्यागस्य कारणं न पश्यामि। विचाररहितम्, युक्तिहीनम्, राघवस्य वनगमनं जनविप्रलापाय एव। अहं, महराजन्, पितृत्वं न जानामि; राघवः एव भ्राता, स्वामी, बान्धवः, पिता च। सर्वजनप्रियं, सर्वहितं परित्यज्य, कथं लोकः तव प्रति स्थितः भविष्यति? रामं धर्मप्रियं, सर्वजनानन्ददायकं निष्कास्य, कथं त्वं सर्वलोकविरोधी राजा स्थास्यसि?" सीता, जनकनन्दिनी, दीर्घं श्वसन्ती, व्रतानुष्ठाने दृढा, दुःखेन अभिभूतचित्ता, स्थिरा तस्थौ। सा, पूर्वं दुःखं न अनुभूय, तस्मात् शोकात् रुदिता, मम प्रति किमपि न उवाच। पतिं शोकसंतप्तमुखं पश्यन्ती, मम निर्गमनं वीक्ष्य, सहसा अश्रूणि मुमोच। तस्मिन्नेव रामः, अश्रुपूरितमुखः, अञ्जलिं कृत्वा, लक्ष्मणस्य भुजेन संरक्षितः स्थितः; सीता अपि, रुदन्ती, दृढव्रता, रथं माम् च पश्यन्ती तस्थौ। शृणु, वैदेह्याः रामायणस्य आयोध्याकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः। अथ मम अश्वाः, पथं गन्तुं न इच्छन्तः, रामस्य वनगमनं दृष्ट्वा, उष्णं अश्रु मुमुचुः। ततः, उभाभ्यां राजकुमाराभ्यां प्रणम्य, रथं आरोह्य, दुःखं हृदि धारयन्, निर्जगाम। गुहेन सह बहुदिनानि तत्र स्थितवान्, कदाचित् रामः पुनः आह्वयिष्यति इति आशां कृत्वा। महाराज, तव राज्ये, मम दुःखेन अपि वृक्षाः पुष्पशाखाकिसलययुक्ताः सन्तः शोकात् शुष्काः। नद्यः उष्णोदकाः, सरांसि शुष्कानि, वनानि च पत्रशुष्कानि। प्राणिनः न सञ्चरन्ति, मृगाः न विचरन्ति; रामशोकवशात् वनं निःशब्दं जातम्। पद्मानि संकुचितानि, वारि मलिनम्, सरांसि दग्धानि, कुमुदानि, मत्स्यपक्षिणः च नष्टाः। जलजपुष्पमाल्याणि भूमिजानि च अद्य न शोभन्ति; गन्धः मंदः, फलानि अपि न यथापूर्वम्। उद्यानानि रिक्तानि, पक्षिणः न दृश्यन्ते; नरश्रेष्ठ, रम्यवनानि न पश्यामि। आयोध्यां प्रविशन्, कोऽपि माम् स्वागतं न करोति; जनाः रामदर्शनविहीनाः पुनः पुनः दीर्घं श्वसन्ति। रथं रामविहीनं दृष्ट्वा, राजमार्गे सर्वे जनाः शोकसंतप्ताः अश्रुपूरितमुखाः। गृहेषु, प्रासादेषु, शिखरेषु, स्त्रियः रामस्य अभावदर्शनात् संतप्ताः विलपन्ति। विस्तीर्णनेत्राः, अश्रुपूरिताः, स्त्रियः परस्परं पश्यन्ति, दुःखेन आक्रान्ताः स्पष्टं दृश्यन्ति। एवं सूतः, राज्ञः अनुरोधेन, रामस्य वनगमनं, तस्य दुःखं, लक्ष्मणस्य क्रोधं, सीतायाः शोकम्, वनस्य प्रकृतिसंतापम्, आयोध्यायाः जनशोकम् च, अश्रुपूरितं हृदयेन, सस्नेहं, ससंतापं, राज्ञे निवेदितवान्।