सुमन्त्रः विनयशीलया तापसीया सीतया सहितः राजपुत्राभ्यां रथात् अवतीर्य पादे पादे वनमार्गे कथं गतवान् इति पृच्छति राजा। सः पुनः सुमन्तं प्रशंसति—“त्वं हि कुशलवान् सारथिः, यः मम द्वौ पुत्रौ मन्दरं प्रविशन्तावश्विनौ इव वनान्तं प्रविशन्तौ दृष्टवान्। राघवः किं वचनम् अवदत्? लक्ष्मणः किं उक्तवान्? मैथिली अपि किम् उक्तवती, यदा ते वने प्राप्ताः?” इति पुनः पृच्छति। राजा पुनः सुमन्तं याचते—“राघवस्य स्थितिं, शयनं, भोजनं च वद। एतेन अहम् जीविष्यामि, यथा ययातिः पुण्यजनानाम् मध्ये जीवन्।”—इति। एवं नृपतेः प्रेरितः सुमन्तः स्वयम् आत्मानम् आयोज्य अश्रुपूर्णवचः राजानम् इत्युक्तवान्। सः वदति—“महाराज! धर्मनिष्ठः सः राघवः माम् अञ्जलिम् कृत्वा शिरसा नमस्कृत्य एवम् उक्तवान्—‘पितरं स्वयमात्मानं जानन्तं, पूज्यशिरसम्, महात्मनः पादौ मम वचनेन सम्पूज्यन्ताम्। अन्तःपुरं च सर्वं मम वचनेन उपसन्देशय, कुशलं सर्वेषां वद, यथायोग्यं च नमः कार्यम्। मम जननी कौसल्या नमस्कृत्या अभिवाद्या च सततं जागरूकता उक्तव्या; एवं च वचः वद। धर्मे सदा स्थित्वा, यथाकालं अग्निं पर्युपास्य, स्वामिनः पादौ देववत् रक्ष। मद्गर्वं मदमोहं च त्यक्त्वा मातृषु यथायोग्यं आचरतु; कैकेयीं च राज्ञीं मातरम् इव पूजय। भरतस्य प्रति तव आचारः राजवत् अस्तु; हि राजा धनानाम् अग्रणीः—राजधर्मं स्मर। भरतं अभिवाद्य मम वचः तत्र निवेद्य, सर्वथा मातृषु यथायोग्यं आचरतु। इक्ष्वाकुवंशस्य महाबाहुम् आनन्ददं प्रति वचः वद—पिता राज्ये स्थितः सन्, त्वं राज्यं पालय।’ राजा वयोवृद्धः माम् उक्तवान्—‘राज्ये युवराजः सन् तम् न निरुध्य, तस्याज्ञां केवलं पालय।’ पुनः सः अश्रुपूर्णलोचनः माम् अवदत्—‘मम मातरं, यः पुत्रेण स्नेहवती, त्वं स्वमातरम् इव पश्य।’” एवं सः राघवः माम् एवम् उक्त्वा, अश्रुपूर्णलोचनः, वदनं पद्मरागसन्निभम्, दुःखार्तः बभूव। तदा क्रोधसंयुक्तः लक्ष्मणः दीर्घनिःश्वासं कृत्वा अवदत्—‘कस्मिन् अपराधे युवराजः निर्वासितः? नूनम् कैकेयीवचने प्रतिष्ठाय राजा एतत् कृतवान्—यद्वा सम्यग्, यद्वा असम्यग्—येन वयं सर्वे क्लिश्यामः। यदि कामवशात्, अथवा वरदानार्थं रामो निर्वासितः, तथापि पापकर्म कृतम्। राज्ञः इच्छामात्रं कृत्वा रामस्य परित्यागे न किञ्चित् हेतुम् अहम् पश्यामि। युक्तिहीनम्, प्रतिकूलबुद्ध्या कृतं राघवस्य निर्वासनं केवलं लोकापवादस्य कारणं भविष्यति। अहं तु, महाराज, पितृत्वं न पश्यामि; राघवः एव मम भ्राता, स्वामी, बान्धवः, पिता च। सर्वप्रियं सर्वहितं च त्यक्त्वा, कथं लोको त्वयि स्थितुं शक्नोति? रामं धर्मिष्ठं सर्वजनप्रियं निर्वास्य, प्रतिप्रजाः विरुद्धं त्वं कथं राजा स्थास्यसि?’ जनकात्मजा तु, महाराज, दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, व्रते धृता, शोकवशेन स्थिरा बभूव। सा पुण्यश्लोका, पूर्वं एतादृशं दुःखं अननुभूता, शोकात् बाष्पपूर्णा, मम प्रति किञ्चन न उक्तवती। शोकार्द्रवदना, पतिं निरीक्ष्य, माम् अपसर्पन्तं दृष्ट्वा, सहसा अश्रूणि मुमोच। रामः अपि, बाष्पपूरितमुखः, अञ्जलिं कृत्वा, लक्ष्मणबाहुपरिरक्षितः स्थितः; सीता च, रुदती, स्थिरा, माम् रथमुपगच्छन्तं पश्यन्ती स्थितवती।” एवं सुमन्त्रः राजानं प्रति रामस्य, लक्ष्मणस्य, सीतायाश्च वचांसि, स्थितिं च, यथावत् निवेदयामास। शृणु पुनः, श्रीवाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकोनषष्टितमे सर्गे किम् अभवत्। मम अश्वाः, यदा रामः वनमार्गे प्रस्थितः, मार्गे गन्तुं न शेकुः, उष्णबाष्पं मुमुचुः। ततः अहम्, उभौ कुमारौ अभिवाद्य, रथमारुह्य, दुःखभारं वहन्, प्रतस्थे। बहून् दिनान् अहम् गुहेन सह तत्र स्थितवान्, किञ्चिद् रामः पुनर् आह्वयिष्यति इति आशया। महाराज, तव राज्ये, वृक्षाः अपि मम दुःखेन संतप्ताः, पुष्पोपशोभिताः अपि, क्लान्ताः जाताः। नद्यः उष्णसलिलाः, सरांसि शुष्काणि, वनानि च उपवनेषु पत्राणि म्लानानि। जन्तवः न सञ्चरन्ति, मृगाः न विचरन्ति; तत् वनं रामशोकसम्भ्रान्तं मूकवत् जातम्। पद्मानि संन्यस्तपङ्कजानि, सलिलानि क्लिन्नानि, सरांसि दग्धानि, उत्पलानि, मत्स्यपक्षिणः च न दृश्यन्ते। स्थलजैः सलिलजैः पुष्पमाल्यैः, आजि, गन्धः क्षीणः, फलानि च न पूर्ववत् शोभन्ते। उपवनानि रिक्तानि, विहङ्गमाः अदृश्यन्ते, पुरुषश्रेष्ठ, रम्याणि उद्यानानि अद्य न दृश्यन्ते। अहं अयोध्याम् प्रविशन्, कश्चित् माम् न अभिनन्दति; जनाः रामदर्शनविहीनाः पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासं कुर्वन्ति। एवं सुमन्त्रः, राज्ञः समीपे स्थित्वा, रामस्य वनगमनं, लक्ष्मणस्य क्रोधं, सीतायाः शोकं, स्वस्य च दुःखं, सम्पूर्णं हृदयेन निवेदयामास।