सुमन्तः राज्ञा कथां पृष्टः विनयेन एवं निवेदयामास— हे राजन्, दुःखैः व्याप्ते तस्मिन्गिरिदुर्गे, यत्र मृगव्याघ्राः निवसन्ति, कृष्णसर्पाणां च वासः, तत्र रामलक्ष्मणौ सीतया सह कथं प्रविष्टौ इति त्वया पृष्टम्। सौम्यया तपस्विन्या सीतया सह, राजपुत्रौ रथात् अवतीर्य पादयोरगच्छताम्, तत् अहं दृष्टवान्। त्वं हि साक्षाद्द्रष्टा, यः अश्विनौ मन्दरं यथा प्रविशतः, एवं तव पुत्रौ वनं प्रविष्टवन्तौ दृष्टवान्। तत्र रामः किमुक्तवान्, लक्ष्मणः किं वदति स्म, मैथिली च किमुवाच—एतानि वचनानि त्वं मम श्रावय, इति त्वया याचितः। रामस्य उपवेशनं, शयनं, भोजनं—एतानि सर्वाणि मे कथय, यतः एतेषु ज्ञाते अहं जीविष्यामि, यथा पुरा पुण्यात्मसु मध्ये ययातिः जीवितवान् इति। एवं राज्ञा प्रार्थितः सुमन्तः अश्रुपूर्णलोचनः स्वं मनः संयम्य वाक्यमिदं न्यवेदयत्— महाबाहुः धर्मनिष्ठः रामः मामिदं प्राञ्जलिः शिरसावनम्य अब्रवीत्— "सारथे, मम वचनात्, आत्मविज्ञायिनं पितरं, वन्दनीयशिरस्कं, तस्य महात्मनः पादौ प्रणम्याभिवादय। मम वचनेन सर्वान्तःपुरं प्रति अभ्युद्यतं कुशलं निवेदय, सर्वेषां च समानं कुशलं वद, यथायोग्यं च प्रणम्य। मम मातरं कौसल्यां प्रति अभिवादनं निवेदय, ताम् अपि सततं जागरूकां कृत्वा, एतानि वचनानि वद। धर्मे स्थिता भव, यथाकालं अग्निहोत्रं कुर्व, आर्ये, स्वामिनः पादौ देववत् रक्ष। मद्गर्वं मददर्पं च त्यक्त्वा, मातृषु यथोचितं वर्तस्व, कैकेयीं मातरं यथावत् मानय। भरते राजपुत्रे राजवत् आचारं कुरु, यतः राजानः धनानां श्रेष्ठाः—राजधर्मं स्मर। भरतं प्रति अभिवादनं निवेदय, मम वचनानि अपि तस्मै वद; मातृषु सर्वथा यथोचितं आचर। महाराजवंशस्य आनन्दं बलिनं प्रति अभिवादनं कुरु; पितरि राज्यं धारयति, त्वं राज्यं रक्ष। राजा वृद्धः मामिदं अब्रवीत्—‘राज्यं युवराजस्य वशे स्थापय, तस्याज्ञां पालय, जीव।’ पुनः अश्रुपातेन सः मामिदं अब्रवीत्—‘मम मातरं पुत्रशोकात् पीडितां यथा तव मातरं तथा पश्य।’" एवं मम प्रति भाषमाणे रामे, पद्मरागलोचनः सः महात्मा रामः बहुशः अश्रूण्यवर्तयत्। तत्र लक्ष्मणः कोपसंयुक्तः दीर्घं निश्वस्य एवं अब्रवीत्—"कस्मात् मेघवर्णः रामः वनवासाय प्रेषितः? नूनं कैकेयीमातुः वचनं श्रुत्वा राजा एतदकुरुत, धर्म्यं वा अधर्म्यं वा, येन वयं सर्वे क्लिश्यामः। यदि लोभात्, यदि वरदानार्थं रामः निर्वासितः, तथापि एषा अनार्या क्रिया कृताऽस्ति। राज्ञः इच्छया एव एतद् कृतं, परं रामस्य परित्यागे न किमपि हेतुम् अहं पश्यामि। अयुक्तं, प्रतिकूलं च, राघवस्य वनवासः केवलं जनानां निन्दां जनयिष्यति। मम तु रामः एव भ्राता, स्वामी, बन्धुः, पिता च—नान्यं पितरं अहं पश्यामि। सर्वेषां प्रियं, सर्वहिते रतम्, यं परित्यज्य, कथं लोको भवता सह स्थितः स्यात्? रामं धर्मात्मानं सर्वजनप्रियं निर्वास्य, कथं त्वं जगति राजा स्थास्यसि? जनकात्मजा तु, दीर्घं निश्वस्य, धैर्येण स्थित्वा, दुःखेन मनसा स्तब्धेव, मम प्रति न किंचिद् अब्रवीत्। सा पुण्यश्लोका, या पूर्वं दुःखं न दृष्टवती, शोकेन अश्रूणि मुमोच, मम प्रति न किंचिद् अवदत्। पतिं दुःखक्लिष्टवदनं निरीक्ष्य, मम प्रस्थानं पश्यन्ती, सहसा अश्रूण्यवर्तयत्। रामः अपि अश्रुप्रसन्नमुखः, अञ्जलिं कृत्वा, लक्ष्मणबाहुपरिरक्षितः स्थितः; सीता अपि अश्रुवर्तिनी, धैर्येण स्थित्वा, रथं च माम् च पश्यन्ती तिष्ठति स्म। शृणु पुनः, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायाम् अयोध्याकाण्डे, एकोनषष्टितमं सर्गं। यदा मम अश्वाः प्रतिनिवर्तन्त, मार्गे गन्तुं न शेकुः, तदा ते उष्णानि अश्रूण्यवर्तयन्, रामस्य वनगमनसमये। ततः अहम् उभाभ्यां राजपुत्राभ्यां प्रणम्य, रथमारुह्य, दुःखभारमुद्वहन्, प्रतिनिवृत्तः। गुहेन सह अहं तत्र बहून् दिनान् स्थितः, कदाचित् रामः पुनः मां आह्वयिष्यतीति आशां कृत्वा। राजन्, तव राज्ये, वृक्षाः अपि मम दुःखेन शोकाकुलाः, पुष्पकलिकाफलिनः सन्तः अपि म्लानाः। नद्यः उष्णजलाः, सरांसि शुष्काणि, वनानि च पतितपत्राणि। न जन्तवः सञ्चरन्ति, न मृगव्याघ्राः विचरन्ति; तद् वनं रामशोकेन निःशब्दं जातम्। पद्मानि संमीलितपत्राणि, जलानि मलिनानि, तडागानि तप्तानि, कुमुदानि मत्स्यपक्षिविहीनानि। जलजपुष्पमालाः, स्थलजपुष्पाणि अपि, अद्य न शोभन्ते; तेषां गन्धः मन्दः, फलानि च न तादृशानि। अत्र वनानि रिक्तानि, पक्षिणः अदृश्यन्ते, नरश्रेष्ठ, न तादृशानि रम्याणि उद्यानानि पश्यामि। एवं सुमन्तः समस्तं यथावृत्तं धर्मात्मने राज्ञे निवेदयामास।