सुमन्तेन रथिना दुःखाकुलः महाराजो दशरथः शोकविह्वलो वचनमिदं सुमन्तं प्रति प्रष्टुम् आरब्धवान्। सः रामः, यस्य पृष्ठतः पदातयः रथाश्च गजाश्च सदा यायुः, स कथं निर्जने वने शरणं प्राप्य जीविष्यति? यत्र मृगव्याघ्रादयः पशवः वसन्ति, कृष्णसर्पसमाकीर्णे तस्मिन् वने कथं तौ राजपुत्रौ सीतया सह आगतौ? सौम्यया तापसीया सीतया सह, हे सुमन्त, कथं तौ राजपुत्रौ रथात् अवतीर्य पद्भ्यां प्रस्थितवन्तौ? त्वं खलु कुशलः सारथिः, यः अश्विनौ मन्दरं प्रविशन्तौ इव, मम पुत्रौ वनान्तं प्रविशन्तौ दृष्टवान्। रामः किमुक्तवान्? लक्ष्मणः किमब्रवीत्? मैथिली का वाक्यम् उक्तवती? वनं प्राप्ताः सतीः तेषां वचनानि मे कथय, सुमन्त। रामस्य आसनं, शयनं, भोजनं च यथावत् आख्याहि, तेनैव अहं जीविष्यामि, यथा ययातिः साधुभिः सह जीवितवान्। एवं राज्ञा प्रेरितः सुमन्तः प्रस्वरं रुदन् वचनं राजा प्रति उवाच। सः महाबुद्धिः रामः, धर्मपरायणः, मम प्रति नमस्कृत्य शिरसा प्रणिपत्य माम् इदं वचनम् उक्तवान्—"मम वचनेन, आत्मवित्तमपि, वन्दनीयशिरस्कं पितरं प्रति, महात्मनः पादौ पूजयितव्याः। मम वचनेनैव समस्तं अन्तःपुरं प्रति अभिवादनं, सर्वेषां कुशलमङ्गलं च, सम्यक् निवेद्यताम्। मम मातरं कौसल्यां प्रति अभिवादनं कुर्वन्, सततम् अप्रमत्तः भव; एतान्यपि वचनानि वद। धर्मे सदा स्थित्वा, यथाकालं अग्निहोत्रे प्रवर्तस्व; पतिं देववत् पादौ रक्ष। गर्वं दर्पं च परित्यज्य, मातृषु सम्यक् आचर; कैकेयीं मातरं यथार्हं पूजय। भरते राजपुत्रे राजवत् आचरताम्; राजानः हि धनानां श्रेष्ठाः—राजधर्मं स्मर। भरतं प्रति अभिवादनं कुर्यात्, मम वचनानि च निवेदय; मातृषु सर्वथा यथोचितं आचर। इक्ष्वाकुवंशस्य महाबाहुम् आनन्ददायकं प्रति अभिवादनं कुर्यात्; पितरि राज्यं धारयति, राज्यं रक्ष।" राजा वृद्धः माम् उक्तवान्—"राज्यं युवराजः यथेष्टं पालयतु, तं निवारयितुं त्वया न युक्तं; तस्याज्ञां शिरसा गृह्य जीव।" सः पुनः बाष्पपूर्णलोचनः माम् उक्तवान्—"मम मातरं पुत्रशोकात् पीडितां त्वं स्वमातरं यथा, तथा पश्य।" एवं सः रामः माम् इत्युक्त्वा, पद्मरागलोचनः, अतिवेगेन रुरोद। लक्ष्मणः तु कोपसमन्वितः दीर्घं निश्वस्य उवाच—"कस्मिन् अपराधे रामः प्रव्राजितः? कैकेय्याः वचने स्थित्वा, राजा यदिदं कृतवान्, तेन सर्वे वयं क्लिश्यामः। यदि लोभात् वा, वरदानार्थं वा, रामः प्रव्राजितः, तथापि दोषः कृतः। केवलं स्वेच्छया नृपस्य एषा प्रवृत्तिः, रामस्य परित्यागे मम न किंचित् हेतुः दृश्यते। न विचार्य, न न्यायतः, राघवस्य प्रव्रजनं केवलं लोकापवादाय भविष्यति। मम तु, हे महाबाहो, न कोऽपि पितृत्वं दृश्यते; राघवः एव भ्राता, स्वामी, बन्धुश्च पितैव। सर्वप्रियं सर्वहितं च परित्यज्य, कथं लोको त्वयि स्थितः भविष्यति? सर्वजनानन्ददायकं धर्मिष्ठं रामं प्रव्राज्य, कथं त्वं राज्यम् अवाप्स्यसि, सर्वलोकविरोधेन?" जनकात्मजा तु, दीर्घं निश्वस्य, व्रते स्थिता, शोकाभिपन्ना निश्चेष्टेव स्थितवती। सा महाभागा, या पूर्वं न कदापि दुःखम् अनुभूय, शोकात् रुरोद, मयि न किमपि उक्तवती। शोकदग्धमुखी, पतिं निरीक्ष्य, मम निर्गमने बाष्पं मुमोच। तथा रामः अपि, बाष्पपूरितमुखः, अञ्जलिं कृत्वा, लक्ष्मणस्य बाहुना संरक्षितः स्थितः; सीता अपि रुदती, स्थिता, मम च रथं च दृष्ट्वा निश्चलदृष्टिः आसीत्। एवं श्रोतुम् इच्छसि, हे राजन्, श्रीमद्रामायणे अयोध्याकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। यदा मम अश्वाः निवर्तिताः, ते वनमार्गे गन्तुं न शेकुः; रामस्य वनगमनसमये, ते उष्णं बाष्पं मुमुचुः। ततः अहं, ताभ्यां राजपुत्राभ्यां अभिवाद्य, रथमारुह्य, शोकभारं हृदि धारयन् प्रतस्थे। अहं गुहसहितः तत्र बहून् दिनान् स्थितवान्, किम् अपि रामः पुनः स्मारयिष्यतीति आशां कृत्वा। त्वदीये राज्ये, हे महाबाहो, वृक्षाः अपि मम दुःखेन क्लान्ताः, पुष्पशाखाङ्कुरयुक्ताः अपि शुष्यन्ति। नद्यः उष्णजलाः, सरांसि अपि शुष्काणि, वनानि उपवनानि च पतितपत्राणि। न प्रजाः सञ्चरन्ति, न मृगाः विचरन्ति; तत् वनं रामशोकसम्पीडितं स्तब्धमिव जातम्। पद्मानि संछन्नपर्णानि, जलानि कलुषितानि, सरांसि दग्धानि, उत्पलानि मत्स्यपक्षिहीनानि। जलजानि च पुष्पमालाः, स्थलजानि च पुष्पाणि, अद्य न शोभन्ते; तेषां गन्धः मन्दः, फलानि च न यथापूर्वम्। एवं सुमन्तः राजा दशरथस्य समीपे रामलक्ष्मणसीतानां वनगमनकथां, तेषां शोकानां च, यथाक्रमं, यथाशास्त्रं, स्नेहेन निवेदयामास।