ततः सुमन्तः सारथिः, रामस्य शोकविह्वलः, दुःखसन्तप्तचित्तः, कृताञ्जलिः महात्मानं राजानं समीपमुपेत्य स्थितवान्। स तु वृद्धं राजानं, गाढदुःखसमन्वितं, नूतनग्रहगृहीतमिव गजम्, दीर्घनिःश्वासमुक्तं, चिन्तायोगं, व्यथितगजमिव चपलमपश्यत्। तं धूलिधूसराङ्गं, अश्रुपूर्णमुखं, विषण्णवदनं समीपमागतम् आलोक्य, राजा परमदुःखितः सारथिं वाक्यमुवाच— “क्व स धर्मात्मा रामः, वृक्षमूले शरणं प्राप्तः, वत्स्यति? स महाभाग्यवान् राघवः, सारथे, किं भोक्तुं शक्नोति? दुःखासंसृष्टः, सुखशय्यायामभ्यस्तः, राजपुत्रः सुमन्त, कथं भूमौ शयनमाचरति, अनाथवत्? यं पदातयः, रथाः, गजाश्च अनुगच्छन्ति स्म, स रामः किमिदानीं निर्जने वने जीवति? मृगव्याघ्रनिषेविते, कृष्णसर्पसमाकीर्णे वने, कथं तौ राजपुत्रौ मैथिली च तत्र गताः? सौम्ये तपस्विन्यां सीतायां सहितौ राजपुत्रौ, सारथे, कथं रथात् अवतीर्य पादाभ्यां गतवन्तौ? त्वं हि सिद्धः सारथे, यः मम द्वौ पुत्रौ वनान्तं प्रविष्टौ दृष्टवान्, अश्विनाविव मन्दरं प्रविशन्तौ। किमुवाच रामः, किमुक्तवान् लक्ष्मणः, किं मैथिली वदति, सुमन्त, वनं प्राप्ता? रामस्य स्थितिं, शयनं, भोजनं च वद, तेन अहं जीवितुम् इच्छामि, यथैव ययातिः साधुषु वसन्।" एवं राज्ञा प्रेरितः, सुमन्तः सारथिः, अश्रुनिगडितैः वाक्यैः राजानं प्रत्युवाच। तेन मम महात्मा धर्मनिष्ठः रामः, प्रणम्य शिरसा, इदं वचनमुक्तवान्— “सारथे, मम वचनेन आत्मज्ञाय पित्रे, वन्द्यशिरसे, महात्मनः पादौ पूजय। सर्वे अन्तःपुरवासिनः मम वचनेन अभिवाद्य, सर्वेषां कुशलं वद, सम्यक् प्रणामं च कुर्याः। मातरं कौसल्यां प्रणम्य, तस्यै च निग्रहं वद; एतानि वाक्यानि च वद। धर्मनिष्ठा सदा, यथाकालं वह्निं पालय; भगवत्येव पत्युः पादौ रक्ष। गर्वमदौ त्यक्त्वा, मातृषु यथोचितं वर्तस्व; कैकेयीं च जननीं यथार्हं पूजय। भरते च राजपुत्रे राजवत् आचारं कुर्याः; हि राजानः श्रेयांसः, राजधर्मं स्मर। भरतं चाभिवाद्य, मम वचनानि निवेदय; मातृषु सर्वथा यथोचितं आचर। महाबाहुं इक्ष्वाकुवंशदीपं अभिवाद्य, पित्रा राज्यं धार्यमाणे, राज्यं पालय। वृद्धो राजा मामुक्तवान्—‘राज्ये तं न निरोधय; जीव, तस्याज्ञामेव पालय।’ पुनः स अश्रुपातेन मामुक्तवान्—‘मम मातरं पुत्रशोकतप्स्याम् अपश्यः, स्वमिव मातरम्।’” एवं वदन्तं मां महात्मा रामः, पद्मपत्रनिभलोचनः, बहुशो रोदिति स्म। लक्ष्मणस्तु क्रुद्धः, दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, वाक्यमुवाच—“कस्मिन्नपि अपराधे राजपुत्रः प्रव्राजितः? नूनं कैकेय्या आज्ञया राजा एतदकुर्वत्, यद्वयं सर्वे किलब्धाः। यदि वा रामः लोभात्, वा वरदानार्थं प्रव्राजितः, तथापि पापं कृतम्। केवलं नृपतेः इच्छया एतद्व्यवसितम्; रामस्य परित्यागे कारणं न पश्यामि। अयुक्तम्, प्रतिकूलं च, राघवस्य प्रव्राजनं जनापवादाय भविष्यति। मम तु पिता नास्ति, राघव एव भ्राता, स्वामी, बन्धुश्च पिता। सर्वप्रियं, सर्वहितं त्यक्त्वा, कथं लोको तव संश्रयः भविष्यति? रामं सर्वजनप्रियं, धर्मिष्ठं प्रव्राज्य, कथं त्वं राजा भविष्यसि, सर्वलोकविरोधी? जनकात्मजा तु दीर्घनिःश्वासिनी, धर्मनिष्ठा, शोकाभिहता स्थिता, न किंचित् माम् उक्तवती। सा पूर्वम् अदृष्टदुःखार्ता, शोकेन रुदन्ती, मामुपेक्ष्य न किंचित् अवदत्। शोकदुःखेन शुष्कवदना, पतिं निरीक्ष्य, अश्रूणि ससर्ज। तथा रामः अपि, अश्रुमुखः, कृताञ्जलिः, लक्ष्मणबाहुपरिरक्षितः स्थितः; सीता अपि रुदती, स्थिरा, रथं माम् च पश्यन्ती स्थितवती।" शृणु, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायाम् अयोध्याकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः। अथ मम अश्वाः प्रतिनिवृत्ताः, पन्थानं न ययुः, रामे वनं प्रयाते, उष्णानि अश्रूणि मुमुचुः। ततः, उभौ राजपुत्रौ प्रणम्य, रथमारुह्य, तं शोकं हृदि गृहीत्वा प्रतस्थे। अहं गुहेन सह तत्र बहून् दिवसान् स्थित्वा, कदाचित् रामः पुनः मां स्मरिष्यतीति आशां कृत्वा तिष्ठामि स्म।