तदा, अन्तःपुरात् समुत्थितं शब्दं दृष्ट्वा, वृद्धाः युवानः च, सर्वाः च स्त्रियः सर्वत्र रुरुदुः; तस्मिन्नेव काले पुरी पुनः संकुला अभवत्। राजा तु मोहात् समाश्वस्य चेतनां प्राप्तः, रामस्य स्थितिं ज्ञातुं सारथिं आह्वयत्। ततः स सारथिः, कराभ्यां प्रणम्य, दुःखेन समन्वितः, रामदुःखात् शोकसंविग्नः, महात्मानं राजानं समीपमागच्छत्। स तु वृद्धं राजानं, गाढदुःखेन पीडितं, ग्रहग्रस्तगजेव, निश्वसन्तं चिन्तयन्तं च, व्यथितमिव गजं, दृष्ट्वा, राज्ञा परितप्यमानया वाचा सम्बोधितः। राजा तं पप्रच्छ—“सारथे, धर्मात्मा रामः कस्यचित् वृक्षस्य मूलमाश्रित्य कुत्र वत्स्यति? स च महाभागः राघवः किं भोक्ष्यते? दुःखस्य अयुक्तः, सुखशय्यायाः अभ्यस्तः, स राजा-पुत्रः भूमौ कatham शय्यां करोति, अनाथवत्? यस्य पदातयः, रथाः, गजाः च अन्वयुः, स रामः विपिने एकाकी कथं जीविष्यति? मृगव्याघ्रनिषेविते, कृष्णसर्पसमाकीर्णे, तस्मिन् विपिने राघवौ जानक्याश्च कथमुपस्थिताः? सौम्यया तापसीया सीतया सह, सारथे, कथं राजपुत्रौ रथात् अवतीर्य पादचारिणौ अभवताम्? त्वं हि सिद्धः सारथे, यः मम द्वौ पुत्रौ विपिनं प्रविशन्तौ दृष्टवान्, यथा अश्विनौ मन्दरं प्रविशतः। रामः किमुक्तवान्, लक्ष्मणः किमब्रवीत्, मैथिली च किमवदत्, सारथे, विपिनं प्राप्ताः? रामस्य उपवेशनम्, शयनम्, भोजनं च, सारथे, कथय; तेन एव अहं जीविष्यामि, यथा ययातिः साधुषु वसन्।” एवं राज्ञा प्रेरितः, सारथिः स्वयम् व्यवस्थित्य, बाष्पगद्गदैः वाक्यैः राजानं प्रत्युवाच। “महाबाहो, धर्मनिष्ठः स राजा, राघवः, सदा नम्रः, शिरसा प्रणम्य मामुवाच—‘सारथे, मम वचनात्, आत्मविज्ञाय पितरं पूज्यशिरस्कं महात्मानं पादयोः प्रणम्य, सर्वं अन्तःपुरं मम वचनेन अभिवाद्य, सर्वेषां कुशलं ब्रूहि, यथायोग्यं च प्रणम्य। मातरं कौसल्यां प्रणम्य, सावधानता च वक्तव्या; एतानि वचनानि च ब्रूहि। धर्मनिष्ठा सदा, समये अग्निं पालय, आर्ये, पतिपादौ देववत् पालय। गर्वं मदं च त्यक्त्वा, मातृषु यथोचितं आचरतु; कैकेयीं च राज्ञीं मातरं यथा, तथा पूजय। भरते च यथा नृपं तथा आचरतु; राजानः हि धनानां श्रेष्ठाः—राजधर्मं स्मर। भरतं च अभिवाद्य, मम वचनानि निवेदय; सर्वथा मातृषु यथोचितं आचर। इक्ष्वाकुवंशस्य वीरं प्रियं अभिवाद्य, यावत् पितरं राज्ये तिष्ठति, राज्यं पालय। वृद्धो राजा मम प्रति उक्तवान्—‘राज्ये युवराजं न निरुध्य, जीव, तस्य एवाज्ञां पालय।’ पुनः स मां बाष्पपूरितलोचनः उवाच—‘मम मातरं पुत्रशोकात् संतप्तां यथा मातरं तथा पश्य।’” एवं स मां ब्रुवाणं, कमलपत्रलोचनः, रामः, प्रचुरं रुरोद। लक्ष्मणः तु कोपसंयुक्तः, दीर्घं निश्वस्य, उवाच—“कस्मात् अपराधात् नृपः निर्वासितः? नूनं कैकेयीवचने स्थित्वा, राजा एतत् कृतवान्—सत्यम् वा, मिथ्या वा—येन वयं सर्वे पीडिताः। यदि लोभात्, वा वरदानार्थं, रामो निर्वासितः, किमपि, पापं कृतम्। केवलं नृपसंकल्पसिद्ध्यर्थं एतत् कृतम्; रामत्यागे तु कारणं न पश्यामि। अयुक्तं, अप्रविचारितम्, राघवस्य निर्वासनं केवलं जनविगर्हां जनयिष्यति। मम तु राजा, न पितृत्वं पश्यामि; राघवः एव मे भ्राता, स्वामी, बन्धु, पिता च। सर्वप्रियं सर्वहितं च त्यक्त्वा, कथं लोको त्वयि स्थितः स्यात्? रमयन्तं धर्मिष्ठं रामं निर्वास्य, कथं त्वं राजा स्थास्यसि, सर्वलोकविरोधकः?” जानकी तु, महाबाहो, दीर्घं निश्वस्य, व्रते स्थिता, स्थिरा तस्थौ, शोकाभिहता इव। सा महाभागा, पूर्वं दुःखं नानुभूता, शोकात् रुरोद, न च मम किंचिदब्रवीत्। सा दुःखशुष्कमुखी, पतिं पश्यन्ती, मम गच्छन्तं विलोक्य, सहसा बाष्पं मुमोच। तथैव रामः, बाष्पपूरितमुखः, अञ्जलिं कृत्वा, लक्ष्मणबाहुपरिरक्षितः, तस्थौ; सीता च, रुदती, स्थिरा, रथं माम् च अनिमिषेणैव दृष्ट्या पश्यन्ती तस्थौ। इति। शृणुत तु श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिये, अयोध्याकाण्डे, एकोनषष्टितमं सर्गम्।