कौसल्यां भूमौ पतितां विलपन्तीं दृष्ट्वा, तस्याः पतिं च निरीक्ष्य, सर्वाः स्त्रियः उच्चैः शब्दं कृत्वा रुरुदुः। ततोऽन्तःपुरात् संवृत्तं शब्दं दृष्ट्वा, वृद्धाः तरुणाश्च, सर्वास्त्रियश्च सर्वत्र रुरुदुः; तस्मिन्काले पुरी पुनः संकुला बभूव। राजा मोहात् समुपशम्य चेतनां प्राप्तः, रामस्य स्थितिं ज्ञातुम् सारथिम् आह्वयत्। ततः सारथिः, दुःखशोकसमन्वितः, रामस्य वियोगेन संतप्तः, कृताञ्जलिः महात्मानं राजानं समीपमुपेत्य तस्थौ। स तं वृद्धं राजानं दुःखसागरमग्नं, नवग्रहगृहीतमिव गजेन्द्रं, श्वसन्तं चिन्तयन्तं च, व्याकुलं व्यथितमिव ददर्श। राजा तं समीपमागतम्, रजसा समलङ्कृताङ्गं, अश्रुपूर्णमुखं विषण्णं च सारथिं दृष्ट्वा, परमदुःखेन तं वचनमुवाच— "क्व रामः धर्मात्मा, वृक्षमूले शरणं प्राप्य वत्स्यति? स महाभागः राघवः, सारथे, किं भोक्ष्यते? दुःखस्य अभिज्ञः न सन्, सुखशय्यायाः अभ्यस्तः, राजा पुत्रः सुमन्त, कथं भूमौ शय्यां करोति, अनाथवत्? यस्य पादातिगणाः, रथाः, गजाश्च अन्वयायुः, स रामः कथं एकाकिनं वनं शरणं गत्वा वसति? मृगव्याघ्रनिलयं, कृष्णसर्पसमाकीर्णं वनं, कथं तौ राजपुत्रौ मैथिल्या सहितौ प्राप्तवन्तौ? सौम्यया तापसीया सीतया सह, कथं राजपुत्रौ रथात् अवतीर्य पादचारी बभूवतुः? त्वं हि कुशलः सारथे, यः मम द्वौ पुत्रौ वनान्तं प्रविशन्तौ दृष्टवान्, यथा अश्विनौ मन्दरं विशन्तौ। किं रामः अब्रवीत्, किं लक्ष्मणः, किं मैथिली, सारथे, वनं प्राप्तौ? कथं रामस्य उपवेशनं, शयनं, भोजनं च, वद; एतेन अहं जीविष्यामि, यथा ययातिः साधुषु।" एवं राज्ञा प्रेरितः स सारथिः, अश्रुबद्धया वाचा, आत्मानं संयम्य, राजानं प्रतिपेदे। तेन महात्मना राज्ञा उक्तं— "सदा धर्मं पालयन् राघवः मम शिरसि प्रणम्य, मम पितरं स्वयमात्मानं वेदितुम् अर्हं, तस्य पादयोः अभिवन्दनं कार्यम् इति वद। अन्तःपुरस्य सर्वस्य मम वचनेन अभिवादनं कार्यम्; सर्वेभ्यः कुशलं ब्रूहि, सम्यक् प्रणामं च। मम जननीं कौसल्यां प्रणम्य, तस्यै सततम् अप्रमादं ब्रूहि; एवं च वद— 'सदा धर्मनिष्ठा, यथाकालं अग्निहोत्रं कुर्व, पतिं देववत् पादौ रक्ष। गर्वं दर्पं च त्यक्त्वा, मातृषु सम्यक् आचरतु; कैकेयीं रानीं मातरं यथा सम्मानय। भरते च व्यवहारः राजवत् भवतु; राजानः हि धनानां श्रेष्ठाः—राजधर्मं स्मर। भरतं प्रणम्य, मम वचनं तस्य प्रतिपाद्य, मातृषु यथोचितं आचरतु। इक्ष्वाकुवंशस्य महाबाहुं प्रियं पुत्रं संबोध्य, पितरि राज्यं धारयति, राज्यं रक्ष।' राजा वृद्धः माम् उवाच— 'राज्ये तं न निरुध्य, युवराजत्वेन पालय; तस्याज्ञां पालयित्वा जीव।' पुनः स मां अश्रुपूर्णलोचनः उवाच— 'मम जननीं, पुत्रशोकात् व्याकुलां, मातरं यथा पश्यसि, तथा पश्य।' एवं स मां भाषमाणं, रामः पद्मरागलोचनः, अश्रुपातेन रुदन्, महाबलः स्थितः। लक्ष्मणः क्रोधसंयुक्तः, दीर्घं श्वसन्, उवाच— 'कस्मिन् अपराधे रामः निर्वासितः? कैकेयीमातुः आज्ञया, राजा धर्म्यं वा अधर्म्यं वा, एतत् कृतवान् येन सर्वे वयं क्लिष्टाः। यदि लोभात् अथवा वरदानार्थं रामः निर्वासितः, तथापि दोषः कृतः। केवलं राज्ञः इच्छया एष कृतः; रामस्य परित्यागस्य न कारणं पश्यामि। अयुक्तं, अयुक्तकारणं च, राघवस्य निर्वासनं, केवलं जनविप्रलापं जनयिष्यति। मम तु, न पितृत्वं पश्यामि; राघवः एव भ्राता, स्वामी, बन्धु, पितरश्च। सर्वप्रियं सर्वहितं च परित्यज्य, कथं लोको त्वयि स्थितिं करिष्यति? रामं धर्मात्मानं सर्वजनप्रियं निर्वास्य, सर्वस्य लोके विरोधं कृत्वा, कथं त्वं राजा स्थास्यसि?' जनकात्मजा तु, दीर्घं श्वसन्ती, व्रतस्नाता, दुःखेन मनः निपातिता इव, तस्थौ। सा महाभागा, पूर्वं दुःखं न अनुभूता, तस्मात् शोकात् रुदन्ती, मयि न किंचित् उक्तवती। शोकसंपीडितमुख्या, पतिं निरीक्ष्य, मम निर्गमने अश्रूण्यवर्तयत्। एवं रामः अपि, अश्रुपूर्णमुखः, कृताञ्जलिः, लक्ष्मणबाहुपरिरक्षितः तस्थौ; तथा सीता अपि, अश्रुपूर्णा, स्थिता, रथं माम् च पश्यन्ती, स्थितवती।