एवं महात्मानं नृपतिं संबोध्य कौसल्या, शोकसन्तप्तचित्ता, बाष्पगद्गदया वाचा शीघ्रं भूमौ पतिता। तां कौसल्यां भूमौ पतितां विलपन्तीं दृष्ट्वा, पतिं च निरीक्ष्य, सर्वाः स्त्रियः उच्चैः क्रोशन्त्यभवन्। तदा अन्तःपुरे निनादमुत्थितं दृष्ट्वा, वृद्धा युवांश्च, सर्वा च स्त्रियः सर्वत्र रुरुदुः; तस्मिन्काले पुनः पुर्यां संकुलता समजायत। ततः अष्टपञ्चाशत्तमे सर्गे श्रूयताम्। राजा मोहात् पुनः संज्ञामुपगम्य, रामस्य स्थितिं ज्ञातुमर्थं सारथिं समाह्वयत्। ततः सारथिः, रामशोकसम्पीडितः, दुःखसमन्वितः, अञ्जलिं कृत्वा महात्मानं नृपं समीपमुपेत्य तस्थौ। स सुतप्तं वृद्धं राजानं विलोकयामास—नवग्रहग्रस्तगजमिव, श्वासमानं चिन्तयन्तं, विद्धगजमिव चाप्रशान्तम्। राजा तु धूलिधूसराङ्गं, अश्रुपूर्णमुखं, विषण्णवदनं सारथिं समीपमागतम् आलोक्य, परमदुःखितः वाक्यमुवाच— "किं स धर्मात्मा, वृक्षमूले शरणं गत्वा, वत्स्यति? स सुमहान् सौमित्रे, किं खादिष्यति? दुःखमदृष्टपूर्वः, सुखशय्यायाः शीलवान्, राजा पुत्रः भूमौ कथं शयिष्यते? यस्य पृष्ठतः पदातयः, रथाः, गजाश्च यायुः, स रामः निर्जने वने शरणं गत्वा कथं वत्स्यति? व्याघ्रमृगसंकीर्णे, कृष्णसर्पनिवासिनि वने, कथं तौ राजपुत्रौ सीतया सह तत्र प्राप्तौ? सौमित्रे, मृदुस्वभावां तापसीं सीतां सह, रथात् कथं अवतर्य पद्भ्यां गतौ? त्वं हि कृतकृत्योऽसि, सारथे, यः मम द्वौ पुत्रौ वनान्तं प्रविशन्तौ द्रष्टुमशक्नुः, यथा अश्विनौ मन्दरं प्रविशतः। रामः किमुक्तवान्, लक्ष्मणः किमब्रवीत्, मैथिली च किमुक्तवती, सौमित्रे, वनं प्राप्ताः? रामस्य स्थितिं, शयनं, भोजनं च सारथे, वद; तेन अहं जीविष्यामि, यथा ययातिः साधुषु मध्ये जीवितवान्।" एवं नृपस्य प्रेरितः, सारथिः आत्मानं संयम्य, बाष्पबद्धया वाचा राजानमिदं वाक्यमुवाच— "महाबाहो, राजा धर्मनिष्ठः रामः, मामाज्ञापयामास, शिरसा प्रणम्य। 'सारथे, मम वचनेन, आत्मवित्तमपि पितरं, पूज्यं शिरसि, महात्मनः पादौ वन्दनीयाः। मम वचनेन अन्तःपुरं सर्वं सम्बोधय, सर्वेषां कुशलं वाच्यं, यथायोग्यं नमः कार्यम्। मातरं कौसल्यां प्रणम्य, सावधानता च वाच्या; एतानि च वचनानि ब्रूहि। धर्मनिष्ठा सदा, यथाकालं अग्निहोत्रे प्रवर्तस्व; पतिपादौ देवपादवत् रक्ष। गर्वं दर्पं च त्यक्त्वा, मातृषु साध्वाचारः कार्यः; कैकेयीं मातरं यथा, पूजनीयां कुरु। भरते च व्यवहारः नृपवत् कार्यः; नृपाः हि धनानां श्रेष्ठाः—राजधर्मं स्मर। भरतः चाभिवन्द्यः, मम वचनानि तस्मै निवेद्य, सर्वथा मातृषु यथोचितं आचर। महाबाहुं इक्ष्वाकुकुलानन्दनं सम्बोधय; पित्रा राज्ये स्थिते, राज्यं पालय। वृद्धो राजा मामिदं अब्रवीत्—'राज्ये युवराजं न विघ्नय, केवलं तस्याज्ञया जीव।' पुनश्च मामिदं अश्रुपूर्णलोचनः अब्रवीत्—'मम मातरं, पुत्रशोकातुरां, मातरं त्वमिव पश्य।'" "एवं महाबाहो, स मामेवमुक्त्वा, कमलपत्रनेत्रः रामः, बाष्पपूर्णलोचनः, अतिविलप्य रुरोद। लक्ष्मणस्तु, कोपसंरक्तः, दीर्घं निश्वस्य वाक्यमुवाच—'कस्य दोषस्य कारणेन युवराजः प्रव्राजितः? नूनं राज्ञा कैकेयीवचनं आश्रित्य, यद्वा उचितम्, यद्वा अनुचितम्, अस्मान्सर्वान् पीडयित्वा कृतम्। यदि लोभात्, यदि वरदानार्थं रामः प्रव्राजितः, तथा अपि अन्याय एव कृतः। केवलं स्वेच्छया नृपस्य प्रियं कृतम्; रामत्यागस्य तु किमपि हेतुम् अहं न पश्यामि। अयुक्तं, अयुक्तपूर्वं, अयुक्तकारणं चैतद्वनवासं राघवस्य, येन लोकविगर्हा भविष्यति। अहं तु, महाबाहो, पितृत्वं न पश्यामि; राघव एव मे भ्राता, स्वामी, बन्धुश्च पितरं च। सर्वप्रियं सर्वहितं च त्यक्त्वा, कथं लोको भवता सह अनुरक्तः स्थास्यति? सर्वजनप्रियं धर्मात्मानं रामं प्रव्राज्य, कथं त्वं नृपतित्वं धारयिष्यसि, सर्वलोकविरोधिना?" "जनकात्मजा तु, महाबाहो, दीर्घं निश्वस्य, व्रतसंयता, शोकाभिहता, स्थिरा तस्थौ। सा महाभागा, दुःखमदृष्टपूर्वा, शोकात् रुरोद, न च मम किमपि अब्रवीत्। सा दुःखदग्धमुखी, पतिं निरीक्ष्य, मामपसर्पन्तं दृष्ट्वा सहसा अश्रूणि मुमोच।