यदा भूमिपतिः मूर्छितः भूमौ शयानः आसीत्, तदा अन्तःपुरं कम्पितं अभवत्। तत्र स्त्रियः बाहून्नुत्त्य, राज्ञः पतनं दृष्ट्वा, उच्चैः विलपितवन्त्यः। ततः कौसल्या सुमित्रया सह पतितं स्वपतिं उत्थाप्य, शोकसन्तप्तया इदं वचनं अब्रवीत्— “वनवासात् आगतः दूतः कष्टं कार्यं कृत्वा आगतः अस्ति; तं प्रति किं न भाषसे?” पुनः सा अब्रवीत्— “अद्य अन्यायं कृत्वा, त्वं लज्जितः असि, हे राघव; उत्तिष्ठ, तव धर्मः स्थातुं अर्हति, शोकः ह्युपकारं न करोति।” सा पुनः उवाच— “हे प्रभो, कस्य भीतः त्वं रथचाऱ्यं रामस्य विषये न पृच्छसि? कैकेयी अत्र नास्ति, अतः स्वच्छन्दं वद।” एवं राजानं महान्तं कौसल्या शोकवशं प्राप्ता, शीघ्रं भूमौ पतिता, अश्रुशोकवाक्येन। कौसल्यां भूमौ पतितां विलपन्तीं च दृष्ट्वा, ताः सर्वाः स्त्रियः स्वपत्निं निरीक्ष्य, उच्चैः विलपितवन्त्यः। ततः अन्तःपुरे शब्दं समुत्थितं दृष्ट्वा, वृद्धाः युवानः च, सर्वाः स्त्रियः च, सर्वत्र रुदन्ति स्म; तस्मिन्काले नगरी पुनः कलुषिताभवत्। अथ अष्टचत्वारिंशत्तमं सर्गं श्रोतुं अर्हति। यदा राजा मोहात् विमुक्तः चेतनां प्राप्तवान्, तदा रामस्य स्थितिं ज्ञातुं रथचाऱ्यं आह्वयत्। ततः रथचाऱ्यः, कराभ्यां अञ्जलिं कृत्वा, शोकसन्तप्तः रामस्य विषये दुःखितः, राजानं समीपं अगच्छत्। सः वृद्धं राजानं दुःखसन्तप्तं, नवग्रहग्रस्तं गजं इव, श्वासं कृत्वा चिन्तयन्तं, व्यथितं गजं इव, अपश्यत्। राजा रथचाऱ्यं समीपं आगतम्, धूलिपरिषिक्ताङ्गं, अश्रुपूर्णमुखं, शोकसन्तप्तं दृष्ट्वा, अतिव्यथितः वचनं अब्रवीत्— “कुत्र स धर्मात्मा वृक्षमूलं आश्रित्य वसिष्यति? स भाग्यवान् राघवः, रथचाऱ्य, किं खादिष्यति?” “स दुःखं न जानाति, सुखशय्यायाः अभ्यासी, कथं राजपुत्रः, सुमन्त, भूमौ अनाथवत् शय्यां करोति?” “यस्मिन् पदातीनां, रथानां, गजानां च अनुगमनं आसीत्, स रामः, एकान्तवनं शरणं गत्वा, कथं जीवति?” “यत्र मृगाः, पशवः, कृष्णसर्पाः च वसन्ति, तस्मिन्वने, कथं द्वौ राजपुत्रौ सीतया सह आगतौ?” “सौम्यसीता तपस्विनीया सह, सुमन्त, कथं राजपुत्रौ रथात् अवतीर्य, पादैः जग्मतुः?” “त्वं कृतकृत्यः, रथचाऱ्य, यः मम द्वौ पुत्रौ वनगर्भं प्रविष्टौ द्रष्टुं अर्हसि, अश्विनौ मन्दरं इव।” “रामः किं वचनं अब्रवीत्, लक्ष्मणः किं अब्रवीत्, मैथिली किं उवाच, सुमन्त, वनं प्राप्तौ?” “रामस्य उपवेशनं, शयनं, भोजनं च रथचाऱ्य, वद; तेन अहं जीविष्यामि, ययातिः पुण्ये वर्तते इव।” राजा एवमर्थितः, रथचाऱ्यः आत्मानं संयम्य, अश्रुबद्धवाक्येन राजानं अब्रवीत्। सः महा-राजाय रामस्य धर्मनिष्ठां कथयामास। राघवः सदा धर्मं पालयन्, नम्रशिराः, रथचाऱ्यं प्रति इदं वचनं उवाच— “रथचाऱ्य, मम वचनैः, आत्मज्ञाय पितरं, पूजनीयशिरसः महात्मनः पादौ पूजनीयाः।” “मम वचनैः अन्तःपुरं सर्वं संबोधय; सर्वेभ्यः आरोग्यं कामये, यथायोग्यं नमः कार्यम्।” “मम मातरं कौसल्यां अभिवाद्य, सतर्कता च वद; एतदपि वद।” “सदा धर्मनिष्ठा, यथाकालं अग्निं पालय; हे देवी, स्वामीपादौ देवपादवत् रक्ष।” “मद्गर्वं मदाभिमानं त्यज, मातृभ्यः यथायोग्यं आचारं कुरु; कैकेयीं मातृवत् पूजनीयां पूजय।” “राजपुत्रे भरते यथाराजे आचारः भवतु; राजानः धनाध्यः, राजधर्मं स्मर।” “भरतं अभिवाद्य, मम वचनं तस्य प्रति वद; सर्वथा मातृभ्यः यथायोग्यं आचारं कुरु।” “इक्ष्वाकुवंशस्य महाबाहुं आनंदं संबोधय; पितरि राज्यं स्थिते, राज्यं रक्ष।” “राजा वृद्धः, मम प्रति उक्तवान्—‘राज्यं अधिपत्यं तस्य निवारय; जीव, केवलं तस्य आज्ञां पालय।’” “पुनः सः अश्रुपूरितनयनः मम प्रति उक्तवान्—‘मम मातरं पुत्रस्नेहवशं प्राप्तां यथा मातरं पश्य।’” “एवं महा-राजन्, सः मम प्रति भाषमाणः, रामः, पद्मरागनयनः, अतिशयशोकं कृत्वा रुरोद।” “लक्ष्मणः तु, क्रोधसन्तप्तः, श्वासं कृत्वा उवाच—‘किं दोषं राजपुत्रः वनवासाय प्राप्नोति?’” “सः, कैकेयीमाहात्म्ये आश्रित्य, राजा एतत् कृतवान्—यथा यथा, सम्यक वा, असम्यक वा, येन सर्वे वयं पीडिताः।” “यदि रामः लोभात्, वा वरदानाय, वा वनं गतः, तर्हि अन्यायः कृतः।” “राज्ञः इच्छापूर्ति हेतुना कृतं, किन्तु रामस्य परित्यागे न कारणं पश्यामि।” “यथायुक्तं न विचार्य, अन्-युक्तं कृतं, राघवस्य वनवासः जनसन्तापं जनयिष्यति।” “मम तु, महा-राजन्, पितृत्वं न जानामि; राघवः मे भ्राता, प्रभुः, बान्धवः, पिता च।” एवं शोकसन्तप्ते अन्तःपुरे, राज्ञः मूर्छायाम्, कौसल्यायाः विलापे, स्त्रीणां रुदनं, नगरस्य पुनः कलुषता च, राजा चेतनां प्राप्त्वा, रथचाऱ्यं रामस्य स्थितिं पृच्छति स्म। रथचाऱ्यः दुःखसन्तप्तः, अश्रुपूर्णमुखः, राजानं सर्वं यथावत् रामस्य वचनं, कार्यं, लक्ष्मणस्य क्रोधं, सीतायाः सहनं, सर्वं शोकसन्तप्तं निवेदयति स्म।