सुमन्त्रः राजगृहस्य अष्टमं कक्षं प्रविश्य, तत्र दुःखशोकविह्वलम् आत्मजशोकक्लिष्टं राजानं दीनवर्णं च दृष्टवान्। सः समीपमुपेत्य, नृपतेः पादौ विनयेन प्रणम्य, रामस्य यथोक्तं सन्देशं सुस्पष्टमुपदिदेश। तं सन्देशं श्रुत्वा, राजा मौनं बिभ्रत्, शोकसन्तप्तचित्तः, रामशोकविह्वलः सन्, मूर्च्छितः भूमौ पतितः। तदा भूमौ पतिते नृपतौ, अन्तःपुरे महान् कोलाहलः अभवत्। स्त्रियः कराभ्यामुत्क्षिप्य, “राजा पतितः!” इति विलप्य, प्रलपन्। कौशल्या च सुमित्रया सह पतिं पतितं समुत्थाप्य, शोकाकुला, इदं वचनमब्रवीत्— “वनवासिनः सन्देशदायिनं दूतं त्वं किमर्थं न भाषसे? सः कष्टं कार्यं कृत्वा आगतः। अद्य त्वया धर्मविरुद्धं कृतम्, हे राघव, लज्जितः सन् त्वं शोकवशात् नोत्थासि। धर्मः तव पालयितव्यः, शोकः हि नोपकारकः। हे नाथ, कस्य भीतिः त्वां बाधते यः सुतस्य वृत्तान्तं सूतं न पृच्छसि? कैकेयी अत्र नास्ति, तस्मात् स्वेच्छया भाषस्व।” एवमुक्त्वा कौशल्या, शोकग्रस्तेन मनसा, भूमौ पतिता, अश्रुपूर्णया वाचा। कौशल्यां भूमौ पतितां विलपन्तीं दृष्ट्वा, पतिं च निरीक्ष्य, सर्वाः स्त्रियः उन्मत्तवत् क्रन्दन्त्यः। अन्तःपुरात् महान् शब्दः उत्पन्नः, तं श्रुत्वा वृद्धा युवानः स्त्रियश्च सर्वत्र रुदन्तः, पुरी पुनः कोलाहलाकुला अभवत्। एवं समाप्य सप्तपञ्चाशत्तमः सर्गः श्रूयताम्। राजा चेतनां पुनः प्राप्तः, मोहात् विमुक्तः, रामस्य वृत्तान्तज्ञानेन सूतमाह्वयत्। सुमन्त्रः, करौ सम्यक् संनम्य, शोकक्लिष्टः, रामशोकविह्वलः, राजानमुपेत्य स्थितवान्। सः वृद्धं राजानं विषण्णं, नूतनग्रहग्रहितगजमिव, दीर्घनिःश्वासं चिन्ताशीलं च दृष्टवान्। राजा, सुताग्रजं सूतं रजोधूलिपरुषाङ्गं, अश्रुपूर्णवदनं, दुःखितं च दृष्ट्वा, दुःखातिशयेन इदं पप्रच्छ— “क्व तु धर्मात्मा स वृक्षमूले निवसन् स्थास्यति? स महाभाग्यवान् राघवः, सूत, किं भोक्ष्यति? सुखशय्यायाः अभ्यस्तः दुःखानभिज्ञः, कथं भूमौ शयानः, अनाथवत्, पुत्रः मम निद्रां लभते? पदातिभिर्यत्र रथैश्च गजैश्च अनुगम्यते, स रामः कदर्थं निर्जने वने जीविष्यति? मृगव्याघ्रनिलयेषु, कृष्णसर्पसंकीर्णेषु वनेषु, कथं द्वौ कुमारौ जानकी च तत्र प्राप्ताः? सुमन्त्र, सौम्यया तपस्विन्या सीतया सहितौ कुमारौ कथं रथात् अवरोह्य पादयोरगच्छताम्? सूत, त्वं भाग्यशाली, यः मम द्वौ पुत्रौ गहनं वनं प्रविशन्तौ दृष्टवान्, अश्विनाविव मन्दरं प्रविशन्तौ। किमुक्तवान् रामः? किं लक्ष्मणः? किं मैथिली उक्तवती? वनं प्राप्त्य, किमभाषन्त? रामस्य स्थितिं, शयनं, भोजनं च सूत, सर्वं कथय; तेनैव अहं जीविष्यामि, यथा ययातिः साधुषु वसन्।" इति राज्ञा प्रार्थितः सुमन्त्रः, अश्रुपूरितया वाचा, राजानं प्रति वाक्यमुवाच। सः महात्मा रामः, धर्मनिष्ठः, प्रणम्य, मामिदं वचनमब्रवीत्— “मद्वचनेन, आत्मनं विज्ञाय, पितरं पाद्यर्हं, महात्मनः पादौ वन्दनीयौ। अन्तःपुरे सर्वेभ्यः मम वचनेन अभिवादनं कुर्व, सर्वेषां कुशलं ब्रूहि। मातरं कौशल्यां प्रणम्य, सततं धर्मनिष्ठया सावधानं वह्निपूजनं कुर्यात्; भगवानिव पत्युः पादौ रक्ष। गर्वं दर्पं च परित्यज्य, मातृषु सम्यगाचारं कुर्याः; कैकेयीं मातरं यथार्हं पूजय। भरते च राजा इव व्यवहर; राजधर्मं स्मर, यतो हि राजा धनसम्पन्नः। भरतं प्रणम्य, मम वचनं निवेदय; सर्वथा मातृषु यथोचितं आचरेत्। महाबाहुं इक्ष्वाकुवंशप्रभवं अभिवाद्य, पितरि राज्यं धारयन्ति, राज्यं पालय। वृद्धः राजा मामिदं वदति—‘राज्ये तं न निरुध्य, यथाज्ञप्तं तस्य वशे वर्तस्व।’ पुनः सः अश्रुपूर्णलोचनः मामिदं वदति—‘मम मातरं दुःखार्तां तवं तव मातरमिव पश्य।’ एवं महराजन्, सः रामः मामेवमुक्त्वा, पद्मपत्रायतेक्षणः, अश्रुपातेन बाष्पपूर्णः अभवत्। तदा लक्ष्मणः, क्रोधसंयुक्तः, दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, ‘कस्मात् दूषितः रामः वनं प्रस्थापितः?’ इति वदन्। वस्तुतः कैकेय्याः वचने आधारः कृत्वा, राजा यदेतत् कृतवान्, तेन वयं सर्वे दुःखिताः। यदि लोभात्, यदि वरदानाय, रामः वनं प्रस्थापितः, तथापि पापकर्म कृतमिति।” एवं सुमन्त्रः, राज्ञः प्रश्नानुसारं, रामलक्ष्मणसीतानां वनगमनवृत्तान्तं, रामस्य शीलोपदेशं च, सम्यगाचष्ट।