राज्ञः पत्नीनां सत्यरूपाणि वचनानि सुमन्त्रः सम्यक् निरीक्ष्य, दुःखाग्निना दग्धः सन्दृश्यते, त्वरया गृहं प्रविष्टः। अष्टमं कक्षं प्रविश्य, पुत्रशोकात् क्षीणः, दुःखितः, विक्षिप्तचित्तः, श्वेतवर्णः राजा गृहान्तरे सुमन्त्रेण दृष्टः। सुमन्त्रः समीपमागतः, पुरुषश्रेष्ठं उपविष्टं राजानं प्रणम्य, रामस्य वचनं यथावत् निवेदितवान्। तद् श्रुत्वा राजा मौनं आस्थितवान्, मनः विक्षिप्तम्, रामशोकात् अभिभूतः, मूर्छितः भूमौ पतितः। भूमौ पतिते भूमिपतौ, अन्तःपुरं कम्पितम्; स्त्रियः बाहुं उत्थाप्य, राजानं भूमौ पतन्तं विलपितवन्तः। कौसल्या सुमित्रया सह पतितं पतिं उत्थाप्य, तत्र वाक्यम् अब्रवीत्— "वनवासात् आगतः दूतः कष्टं कार्यं कृत्वा, तं त्वं न किंचिद् भाषसे?" "अद्य अन्यायं कृत्वा लज्जितः, राघव, उत्तिष्ठ, धर्मः तव स्थातुं अर्हति; शोकः न सहायः।" "कस्य भीत्या, न त्वं रथचरणं रामं विषये पृच्छसि? कैकेयी अत्र नास्ति, मुक्तवाक्यं भाषस्व।" एवं महराजं उkt्वा, कौसल्या शोकात् अभिभूतः, शीघ्रं भूमौ पतिता, अश्रुपूरितवाक्यं। कौसल्यां भूमौ पतितां विलपन्तीं दृष्ट्वा, ताः सर्वाः स्त्रियः पतिं अपि दृष्ट्वा, उच्चैः विलपितवन्तः। अन्तःपुरे ध्वनिं समुत्थितं दृष्ट्वा, वृद्धाः युवाः स्त्रियः च सर्वत्र रुदन्ति; नगरं पुनः विक्षिप्तम् अभवत्। अथाष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः श्रूयताम्। राजा चेतनावस्थां प्राप्तः, भ्रमात् मुक्तः, रामस्य स्थितिं ज्ञातुम् रथचरणं आह्वयत्। ततः रथचरणः, रामशोकात् दुःखितः, शोकविह्वलः, अञ्जलिं कृत्वा, महराजं समीपमागतः। वृद्धं राजानं गाढदुःखितं, नवग्रहगृहीतमिव गजं, निःश्वसन्तं विचिन्तयन्तं, व्यथितगजं इव, सुमन्त्रः दृष्टवान्। राजा रथचरणं समीपमागतं, धूलिनिर्वृताङ्गं, अश्रुपूर्णमुखं, विषण्णं दृष्ट्वा, तीव्रदुःखेन वाक्यम् अब्रवीत्— "स धर्मात्मा वृक्षमूलं शरणं कृत्वा कुत्र वसति? स महाभागः राघवः, रथचरण, किं खादति?" "सुखशय्यायाः अभ्यस्तः, दुःखानभ्यस्तः, भूमौ अनाथवत् कथं शयनेन निद्रां करोति?" "यस्य पादातिकाः, रथाः, गजाः च गच्छन्तं अनुगच्छन्ति, स रामः एकान्तवनं शरणं कृत्वा कथं जीवति?" "मृगैः, पशुभिः, कृष्णसर्पैः युक्ते वने, राजपुत्रौ सीतया सह कथं तत्र आगतः?" "मृदु तपस्विनी सीता, सुमन्त्र, रथात् अवतीर्य, राजपुत्रौ पादैः कथं गतवन्तौ?" "रथचरण, त्वं धन्यः, यः मम पुत्रौ वनान्तं प्रविष्टौ दृष्टवान्, अश्विनौ मन्दरं यथा।" "रामः किं वाक्यम् अब्रवीत्, लक्ष्मणः किं अब्रवीत्, मैथिली किं उक्तवती, सुमन्त्र, वनं प्राप्त्वा?" "रामस्य उपवेशनं, शयनं, भोजनं च वद; तेन अहं जीविष्यामि, ययातिः धर्मिष्ठेषु यथा।" इति राजा सुमन्त्रं प्रेरयन्, सुमन्त्रः अश्रुपूरितवाक्यं सन्नद्धः राजानं अब्रवीत्। स महराजः, धर्मनिष्ठः रामः, मम समीपे शिरः नमित्वा, उपर्युपरि वाक्यम् उक्तवान्— "रथचरण, मम वचनेन, आत्मज्ञः पितरं, पूज्यशिरसं महात्मनं, पादौ पूजय।" "अन्तःपुरं मम वचनेन अभिवादय; सर्वेभ्यः आरोग्यं, यथायोग्यं नमः च।" "माता कौसल्यां अभिवादय, सतर्कं वद; एवं वचनेन अपि उक्तम्।" "सदा धर्मनिष्ठा, यथाकालं अग्निं उपास, देवपादवत् नृपपादं रक्ष।" "मद्गर्वं मददर्पं त्यज, मातृषु यथायोग्यं व्यवहर; कैकेयीं मातरं यथा पूजय।" "भरते प्रति तव आचारः राजवत् भवतु; राजानः धनप्रधानाः, राजधर्मं स्मर।" "भरतं अभिवादय, मम वचनं निवेदय; सर्वथा मातृषु यथायोग्यं आचर।" "इक्ष्वाकुवंशस्य महाबाहुं प्रियं अभिवादय; पितरि राज्यम् स्थिते, राज्यं रक्ष।" "वृद्धराजः मम प्रति उक्तवान्— 'राज्यं तस्य युवराजस्य न बाधय; जीव, तस्य आज्ञां एव पालय।'" "पुनः अश्रुप्रवाहं कृत्वा, मम प्रति उक्तवान्— 'मम मातरं पुत्रस्नेहेन तव मातरं यथा पश्य।'" एवं महराज, स रामः, पद्मरागनयनः, वदन्, अश्रुवृष्टिं कृतवान्। लक्ष्मणः तु, गाढक्रोधेन, निःश्वसन्, उक्तवान्— "किं दोषेन युवराजः निर्वासितः?" "सत्यं, कैकेयीशासनं आश्रित्य, राजा एतद् कृतवान्— यथा सम्यक् वा, असम्यक् वा— सर्वे वयं पीडिताः।