जीवनं कठिनं, न तु सरलम्, इति सुमन्त्रः मन्यते, विशेषतः कौसल्या पुत्रस्य निर्गमनानन्तरं जीवति चेत्। राज्ञ्याः पत्नीनां सत्यरूपाणि वचनानि निरीक्ष्य, सुमन्त्रः दुःखाग्निना दग्धः सन्दृश्यमानः सहसा गृहं प्रविष्टः। अष्टमं कक्षं प्रविश्य, सः राजा दुःखितं, पुत्रवियोगशोकात् व्याकुलं, गृहान्तरे शोकात् श्यामं दीनं च पश्यति। सुमन्त्रः, नराधिपं उपविष्टं समीपं गत्वा, यथावत् रामस्य संदेशं नम्रतया निवेदयति। तद् वचनं श्रुत्वा, राजा मौनं धत्ते, मनः विक्षिप्तम्; रामशोकात् अभिभूतः सः मूर्च्छितः भूमौ पतितः। भूमौ शयानं पृथिव्याधिपं दृष्ट्वा, अन्तःपुरं कम्पितम्; स्त्रियः भुजौ उत्थाप्य, राजा पतितः इति उच्चैः विलपन्ति। कौसल्या समित्रया सह पतितं पतिं उत्थाप्य, ततः वाक्यम् उवाच— "वनवासीपुत्रात् प्राप्तदूतं किं न भाषसे? किम् अद्य अन्यायं कृत्वा लज्जसे, राघव? उत्तिष्ठ, धर्मः तव तिष्ठतु, शोकः न सहायः। प्रभो, कस्य भीत्या सुमन्त्रं रामविषये न पृच्छसि? कैकेयी अत्र नास्ति, स्वच्छन्दं भाषस्व।" एवं महराजं वदन्ती, कौसल्या शोकात् अभिभूतः, शीघ्रं भूमौ पतति, अश्रुपूरितवाणी। कौसल्यान् पतितां भूमौ विलपन्तीं, पतिं च पश्यन्त्यः, सर्वाः स्त्रियः उच्चैः विलपन्ति। अन्तःपुरे शब्दं श्रुत्वा, वृद्धा युवानः, सर्वाः स्त्रियः च, सर्वत्र रोदनम्; तस्मिन्नेव काले नगरी पुनः विक्षिप्तम्। अथ अष्टपञ्चाशदधिकं अष्टमं सर्गं श्रोतुं योग्यः। राजा संज्ञां पुनः प्राप्त्वा, रामस्य स्थितिं ज्ञातुम् सुमन्त्रं आह्वयति। ततः सुमन्त्रः, करौ अञ्जलिं कृत्वा, दुःखितः, रामशोकात् संतप्तः, राज्ञः समीपं गच्छति। वृद्धं, शोकात् अभिभूतं राजानं पश्यति, यथा नवग्रहग्रस्तः गजः, दीर्घश्वासं कृत्वा चिन्तयन्, यथा व्याघ्रदन्तेन आहतः गजः। राजा, सुमन्त्रस्य अंगानि रजसा आवृतानि, अश्रुपूरितं, शोकमण्डितं मुखं दृष्ट्वा, परमदुःखेन वदति— "क्व स धर्मात्मा वृक्षमूलं शरणं गत्वा वसिष्यति? स सुदैववान् राघवः, सुमन्त्र, किम् खादिष्यति? दुःखात् अनभिज्ञः, सुखशय्यायाः अभ्यस्तः, राजपुत्रः सुमन्त्र, किम् भूमौ शय्यां कृत्वा शयनं करोति? यं पदातयः, रथाः, गजाः च अनुगच्छन्ति, स रामः कंथा वनं गत्वा कथं जीवति? मृगसङ्कुले, व्यालविषाणि कूटे, कृष्णसर्पनिवासे, कथं तौ राजपुत्रौ सीतया सह आगतौ? सौम्यं तपस्विनीं सीतां, सुमन्त्र, कथं रथात् उतर्य, पद्भ्याम् गच्छन्ति? त्वं कृतार्थः, सुमन्त्र, यः मम द्वौ पुत्रौ वनान्तं प्रविष्टौ दृष्टवान्, यथा अश्विनौ मन्दरं प्रविशतः। रामः किम् उवाच, लक्ष्मणः किम् अवदत्, मैथिली किम् उवाच, सुमन्त्र, वनं प्राप्त्वा? रामस्य उपवेशनं, शयनं, भोजनं च कथय, तेन अहम् जीवामि, यथा ययातिः साधुषु जीवति।" एवं राज्ञा प्रेरितः, सुमन्त्रः, अश्रुपूरितवाणी, राज्ञः समीपं वदति— "महान् राजा सदा धर्मे स्थितः, राघवः, शिरसा नम्रत्वा, इदं माम् उवाच— 'सुमन्त्र, मम वचनेन, आत्मविद्या पितरं, पूजार्हं शिरः, महात्मनः पादौ पूज्यन्ताम्।' 'अन्तःपुरं सर्वं मम वचनेन संबोधय; सर्वेषां आरोग्यं कामय, यथायोग्यं नमः।' 'मम मातरं कौसल्यां नमस्कृत्य, सतर्कता वद; एतानि वचनानि अपि वद।' 'सदा धर्मनिष्ठा, समये अग्निं पूजय; देवपादवत् पतिपादयोः रक्षणं कुरु।' 'अभिमानं अहंकारं च त्यज, मातृषु यथायोग्यं आचर; कैकेयीं मातरं इव पूज्यताम्।' 'राजपुत्रे भरते यथा राजे आचरणं कुरु; राजानः धनाध्यायः, राजधर्मं स्मर।' 'भरतं नमस्कृत्य, मम वचनं निवेदय; सर्वथा मातृषु यथायोग्यं आचरणं कुरु।' 'वीर्यवान् इक्ष्वाकुवंशश्रीः भरतः संबोध्यताम्; पितरि राज्ये स्थिते, राज्यं रक्ष्यताम्।' 'राजा वृद्धः, माम् उक्तवान्— राज्यं युवराजेन शासितुं विघ्नं मा कुरु; तस्य आज्ञा एव पालनं कुरु।' 'पुनः अश्रुपूरितो राजा माम् उक्तवान्— मातरं कौसल्यां, पुत्रस्नेहात् तृषितां, स्वमातृवत् पश्य।' एवं महराज, रामः माम् इदं वदन्, पद्मरक्ताक्षः, तीव्रं अश्रु बहुलं अश्रयति। लक्ष्मणः तु, कोपात्, दीर्घश्वासं कृत्वा, इदं वदति— 'कस्य अपराधात् युवराजः वनवासाय प्रेषितः?'" इत्येवम् रामायणस्य एते श्लोकाः एकसमीक्ष्यया, श्रद्धया, सुमन्त्रस्य वृतान्तं, कौसल्याया दुःखं, राज्ञः शोकं, रामस्य धर्मनिष्ठां, लक्ष्मणस्य कोपं च, अन्तःपुरस्य विक्षेपं च, सम्यक् आचरितम्।