सुमन्त्रः शीघ्रं रथात् अवतीर्य राजप्रासादं प्रविवेश, सप्त प्राकारान् जनसमूहैः आकुलान् अतिक्रम्य। तत्र तत्र प्रासादेषु, गृहेषु, शिखरिषु च, स्त्रियः समागताः, रामस्य विरहेण कृशाङ्ग्यः, दुःखेन करुणम् आक्रन्दन्त्यः अधः निरीक्षन्त्यः स्थिताः। तासां विशालविसदाक्ष्यः अश्रुपूर्णनयनाः, परस्परं विलोक्य, अतिवेगेन शोकग्रस्ताः, अस्पष्टवचनाः बभूवुः। तदा दशरथस्य महिषीप्रासादात् सुमन्त्रः रामशोकक्लिष्टानां स्त्रीणां मन्दस्वरमन्दमर्मरम् अपि शुश्राव। रामेण सह गतः, अद्य तु विना तं प्रत्यागतः, सुमन्त्रः कौसल्यायै किं वक्ष्यति इति ताः चिन्तयन्त्यः। अहं तु पश्यामि, जीवितुम् एव दुःखकरं, विशेषतः कौसल्या पुत्रवियोगे जीवन्तीति। राजपत्नीः सत्यम् उक्तवन्त्यः इत्यवधार्य, सुमन्त्रः शोकाग्निना दग्ध इव त्वरया गृहं प्रविवेश। अष्टमं कक्षं प्रविश्य, सः तत्र राजानम् अदृष्टपूर्वदुःखेन पीडितम्, पुत्रशोकात् क्षीणवर्णम्, गृहान्तः शुक्लवर्णं च दृष्टवान्। सः नृपं समीपं गत्वा, प्रणम्य, रामस्य यथोक्तं संदेशं निवेदयामास। तच्छ्रुत्वा राजा मौनं स्थित्वा, रामशोकाभिभूतः, मूर्च्छितः भूमौ पतितः। तदा भूमौ पतिते पृथिवीपतौ, अन्तःपुरम् आकुलीकृतम्, स्त्रियः कराभ्यां उन्नम्य, "राजा पतितः" इति उच्चैः विलपन्त्यः। कौसल्या च सुमित्रया सह पतिं उत्थाप्य, दुःखसंतप्तया वाचा प्रोवाच। "किं न शंससि वनवासीसंदेशं कृतकार्यस्य दूतस्य? अद्य त्वया अयम् अन्यायः कृतः, राघव, लज्जां मा कुरु, धर्मः तव पालयतु, शोकः न सहायः। प्रभो, कस्य भीत्या त्वं सुतस्य वार्तां न पृच्छसि? कैकेयी अत्र नास्ति, तस्मात् मुक्तया भाषस्व।" इति वदन्ती कौसल्या, शोकवेगेन भूमौ पतिता, अश्रुपूर्णया वाचा, वाक्यं न उच्चैः शशाक। कौसल्यायाः तथा विलपमानायाः पतितायाश्च, सर्वाः स्त्रियः पतिं निरीक्ष्य, उच्चैः रोदनं चक्रुः। तदा अन्तःपुरात् उत्पन्नं शब्दं श्रुत्वा, वृद्धाः युवानः स्त्रियश्च सर्वत्र उच्चैः अक्रन्दन्; तस्मिन्नपि समये पुरी पुनः सम्प्रकम्पिता। एवमष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः श्रोतव्यः। राजा चेतनां पुनः प्राप्तः, मोहात् विमुक्तः, रामस्य स्थितिं ज्ञातुम् इच्छन्, सुमन्त्रं आहूतवान्। सुमन्त्रः तदा, दुःखशोकसन्तप्तः, अञ्जलिं कृत्वा, रामशोकव्याकुलस्य राज्ञः समीपं जगाम। सः वृद्धं राजानं दृष्ट्वा, नवानकग्रस्तगजमिव, दीर्घनिःश्वासं कुर्वन्तं, चिन्तया क्लिष्टं, अश्रुपूर्णमुखं, धूलिधूसराङ्गं च, दीनमनाः सन्निधाय, राजा दुःखेन तं वचनं अपृच्छत्। "क्व वत्स्यति धर्मात्मा, वृक्षमूलं शरणं प्राप्य? सः भाग्यवान् राघवः, किं खादिष्यति, सुमन्त्र? सुखशय्यायाः अभ्यस्तः, दुःखं न जानाति, कथं भूमौ शय्यां करोति? यं पदातयः, रथाः, गजाश्च अनुयायिनः आसन्, सः रामः वनान्ते एकाकी कथं जीविष्यति? मृगव्याघ्रनिलये, कृष्णसर्पसमाकीर्णे वने, कथं राजपुत्रौ जानक्याः सहितौ तत्र गतौ? सौम्यया तापसीया सीतया सह, कथं रथात् अवतीर्य पादाभ्यां जग्मतुः? त्वं धन्यः, सुमन्त्र, यः मम द्वौ सुतौ वनान्तं प्रविशन्तौ दृष्टवान्, अश्विनौ इव मन्दरं प्रविशन्तौ। किं रामः अवदत्, किं लक्ष्मणः, किं मैथिली, वनं प्राप्ताः? रामस्य स्थितिं, शयनं, भोजनं च कथय, सुमन्त्र; तेन अहं जीविष्यामि, ययातिरिव साधुषु।" एवं राज्ञा प्रेरितः, सुमन्त्रः अश्रुबद्धया वाचा, राजानं प्रति वाक्यम् उपनिन्याय। "महाराज, सः धर्मनिष्ठः राघवः, मम प्रति प्रणम्य, एतद् अवदत्— 'पितरं स्वमात्मवंतं, पूजार्हं, महात्मनः पादौ वन्दनीयाः इति वद। अन्तःपुरस्य सर्वस्य कुशलं पृच्छ, सर्वेभ्यः यथायोग्यं प्रणामं च कुरु। कौसल्यायै मातरि कुशलं निवेद्य, सततम् अप्रमादं च ब्रूहि। धर्मनिष्ठया, समये अग्निसेवां कुरु; पतिदेवं च पादयोः रक्ष। गर्वं दर्पं च त्यक्त्वा, मातृषु यथोचितं आचर; कैकेयीं अपि मातरं इव पूजनीयां मन्यस्व। भरते राजपुत्रे च राजवत् आचारं कुरु; राजधर्मः स्मर्तव्यः। भरताय कुशलं निवेद्य, मातृषु सर्वत्र यथोचितं आचर' इति।" एवं सुमन्त्रः राज्ञः आज्ञया रामस्य वचः सन्देशं च निवेदयामास।