रामः पितेव स्वजनानां हितं किं, प्रियं किं, सुखकरं किं इति चिन्तयन् नगरीं पालयामास। तस्य रामस्य विरहदुःखदग्धानां स्त्रीणां क्रन्दनं सः नगरमार्गेषु वातयानेषु शृणोति स्म। सुमन्त्रः तु स्वमुखं आवृत्य, राजमार्गमध्यम् अतिक्रम्य, शीघ्रं रथात् अवतीर्य, दशरथस्य निवासं प्रति जगाम। सः सप्त जनाकीर्णेषु प्राकारेषु प्रवेश्य, अन्तःपुरस्य मध्ये प्रविश्य, तत्र तिष्ठन्तीनां स्त्रीणां विलापं शृणोति स्म। प्रासादेषु, शिखरेषु, भवनेषु च संगृह्य, रामस्य अनुरागेण कृशाङ्ग्यः स्त्रियः दुःखार्ताः अधः पश्यन्त्यः आसन्। तासां विस्तीर्णनयनाः अश्रुपूर्णाः, परस्परं पश्यन्त्यः, दुःखात् अव्यक्तवाचः आसन्। दशरथस्य महिषीभ्यः सः स्निग्धस्वरं रामवियोगदुःखपीडितं विलापं शृणोति स्म। रामेण सह गतः सुमन्त्रः, तस्य विना पुनः आगतः, किं कौसल्यायै शोकाकुलायै कथयेत् इति चिन्तयामास। जीवितं खलु कठिनम्, न सुलभम्, विशेषतः कौसल्या पुत्रवियोगे जीवन्ती इति सः मन्यते स्म। राजमहिषीणां सत्यरूपवाक्यानि निरीक्ष्य, दुःखाग्निना दग्ध इव, सः सहसा गृहं प्रविश्य अष्टमे कक्षे दशरथं दुःखार्तं, पुत्रशोकात् क्षीणवर्णं, शोकसन्तप्तं च दृष्टवान्। उपविशन्तं नरपतिं समीपं गत्वा, सुमन्त्रः रामस्य यथोक्तं वचनं विनयेन निवेदयामास। तदाकर्ण्य सः राजा मौनं बिभ्रद्, मनः संकुलं कृत्वा, रामशोकाभिभूतः भूमौ पपात, मूर्च्छितः अभवत्। तदा भूमौ पतिते नृपतौ, अन्तःपुरं कम्पितम् अभवत्; स्त्रियः बाहून्न्यम्य, भूमौ पतिते नृपतौ, उच्चैः क्रन्दन्त्यः। कौसल्या सुमित्रया सह पतिं उत्थाप्य, शोकाकुला इदं वचनम् उवाच—"वनवासात् आगतम्, कठिनं कृत्यम् अनुष्ठाय आगतम् अस्मिन् दूताय किं न भाषसे? अद्य त्वया एषा अन्यायः कृतः, राघव, लज्जया त्वं नोत्थासि; धर्मं पालय, शोकः न सहायः। हे नाथ, कस्य भीत्या त्वं सुतवृत्तान्तं सुतवाहनात् न पृच्छसि? कैकेयी अत्र नास्ति, अतः निर्भयः भाषस्व।" एवं कृत्वा, शोकसन्तप्तं महात्मानं राजानं प्रति, कौसल्या अश्रुपूरितवाचा भूमौ पतिता। तां कौसल्यां भूमौ पतितां विलपन्तीं दृष्ट्वा, सर्वाः स्त्रियः पतिं च दृष्ट्वा, उच्चैः रुदन्त्यः। अन्तःपुरात् शब्दं समुत्थितं दृष्ट्वा, वृद्धाः युवानः च, स्त्रियः च, सर्वत्र रुरुदुः; तदा पुरी पुनः संकुला अभवत्। ततः अष्टपञ्चाशत्तमे सर्गे आरभ्यमाणे, राजा समाश्वस्य, मोहात् विमुक्तः, रामस्य स्थितिं ज्ञातुम् सारथिं आह्वयामास। तदा सुमन्त्रः कृताञ्जलिः, रामशोकातुरं राजानं समीपं गत्वा, दुःखसन्तप्तः, शोकपूर्णः आसीत्। वृद्धं राजानं दुःखेन पीडितं, नूतनग्रहग्रस्तमिव गजम्, दीर्घश्वासं विमर्शशीलं, व्यथितगजमिव, सः दृष्टवान्। राजा तु सुमन्त्रं धूलिधूसराङ्गं, अश्रुपूर्णमुखं, शोकविह्वलं, समीपं आगतम् आलोक्य, अत्यन्तदुःखितः इदं वचनम् उवाच—"सुमन्त्र, धर्मात्मा रामः किं वृक्षमूले वसति? सः महाभागः किं खादति? सुखशय्यासक्तः दुःखं न जानाति, कथं भूमौ शय्यां कृत्वा शयते? पदातिभिः, रथैः, गजैः अनुगतः रामः, एकाकी वनवासे कथं वसति? मृगसर्पसंकुले वने, मिथिलात्मजया सह, कथं तौ राजपुत्रौ तत्र प्राप्नुतः? सौम्यया, तपस्विन्या सीतया सह, कथं रथात् अवतीर्य पादचारिणौ जातौ? त्वं खलु सुमन्त्र, सिद्धः, यः मम पुत्रौ गहनं वनं प्रविशन्तौ दृष्टवान्, अश्विनाविव मन्दरं प्रविशन्तौ। रामः किं वदति? लक्ष्मणः किं भाषते? मैथिली किं वदति? रामस्य उपवेशनं, शयनं, भोजनं च वद; तेन अहं जीविष्यामि, यथा ययातिः साधुषु जीवन्।" एवं राज्ञा प्रेरितः, सुमन्त्रः अश्रुपूरितवाचा, यथावृत्तं वचनं राजा प्रति उवाच। "महाराज, धर्मनिष्ठः रामः, मां प्रणम्य, इदं वचनम् अवदत्—'सारथे, मम पितरं स्वज्ञं, वन्दनीयशिरसं, तस्य महात्मनः पादौ मम वचनात् प्रणम्य वन्दनीयाः। समस्तं अन्तःपुरं मम वचनात् अभिवाद्य, सर्वेषां कुशलं वद; सर्वत्र उचितं नमः कार्यम्। कौसल्यां मातरं अभिवाद्य, सततम् अप्रमत्ततां निवेद्य, एतानि वचांसि ब्रूहि। धर्मे स्थिता, यथाकालं अग्निहोत्रं कुरु; स्वामिपादौ देववत् रक्ष।'" एवं सुमन्त्रेण रामस्य वचनं निवेदिते, राजा तु मौनं बिभ्रद्, मनः विक्षिप्तः, रामशोकाभिभूतः, मूर्च्छितः भूमौ पपात।