दानेषु यज्ञेषु विवाहेषु महोत्सवेषु च धर्मात्मा रामः पुनः अस्माकं मध्ये दृश्यते न इति जनाः शोकमूर्च्छिताः। रामः तु पितेव नगरं पालयामास—यत् जनानां हितं, यत् प्रियं, यत् सुखकरं तद् विचिन्त्य। तस्य नगरस्य अन्तःपथेषु, वातप्रवाहेषु, स्त्रीणां विलापः रामशोकदग्धानां सुमन्त्रः शृणोति। सुमन्त्रः तु मुखं आवृत्य राजमार्गस्य मध्ये गच्छन् दशरथस्य गृहं प्रति शीघ्रं ययौ। रथात् अवतीर्य, सप्त जनसमाकीर्णानि प्रकोष्ठानि अतिक्रम्य, राजप्रासादं प्रविष्टः। तत्र गृहेषु, शिखरेषु, प्रासादेषु च, स्त्रियः समागताः रामवियोगशोकात् कृशाः, आर्तनादं कुर्वन्त्यः अधः पश्यन्ति। तासां नेत्रे विस्तीर्णानि, विशुद्धानि, अश्रुपूरितानि; ताः परस्परं पश्यन्त्यः, शोकात् शब्दान् अस्पष्टं वदन्त्यः। ततः दशरथस्य पत्नीनां प्रासादात्, सुमन्त्रः रामशोकाभिभूतानां स्त्रीणां मृदु murmuring शृणोति। सुमन्त्रः चिन्तयति—रामसहितः निर्गत्य, रामं विना पुनः आगतः, किम् इदानीं कौसल्यायाः शोकिता सन्देशः वदेत्? जीवितं दुःखकरं, विशेषतः कौसल्या पुत्रवियोगे जीवति इति सः मन्यते। राजपत्नीभिः सत्यरूपाणि वचनानि श्रुत्वा, सुमन्त्रः दुःखाग्निना त्वरितः अष्टमं प्रकोष्ठं प्रविष्टः। तत्र राजा दशरथः शोकात् कृशः, पुत्रवियोगे क्षीणः, गृहान्तः श्वेतः उपविष्टः दृश्यते। सुमन्त्रः समीपं गत्वा, नम्रः, रामस्य यथावद् सन्देशं समर्पयति। तं शृण्वन् राजा मौनं स्थापयति, मनः विक्षिप्तम्; रामशोकात् मूर्च्छितः भूमौ पतितः। भूमौ पतिते भूमिपतौ, अन्तःपुरं आघातं प्राप्नोति; स्त्रियः बाहून्नुत्य, राजा भूमौ पतति इति आर्तनादं कुर्वन्ति। कौसल्या, सुमित्रया सह, पतितं पतिं उत्थाप्य, वाक्यम् उवाच। "वनवासात् आगतः दूतः इमं महद् कार्यं कृत्वा आगतः, तस्य वचनं किम् न वदसि?" इति। "अद्य एषा अन्यायं कृत्वा लज्जितः राघवः, उत्थापय, तव धर्मः स्थातुं अर्हति, शोकः हि न सहायः।" "कस्य भीत्या सुमन्त्रं रामविषये न पृच्छसि? कैकेयी अत्र नास्ति, अतः स्वच्छन्दं वद।" इति वदित्वा, कौसल्या दुःखात् शीघ्रं भूमौ पतिता, अश्रुपूरितवाचा। कौसल्यां भूमौ पतितां विलपन्तीं दृष्ट्वा, अन्याः पत्न्यः पतिं च पश्यन्त्यः, सर्वाः स्त्रियः उच्चैः रोदितुं आरभन्त। अन्तःपुरे आर्तनादं श्रुत्वा, वृद्धाः युवानः स्त्रियः च सर्वत्र विलपन्ति; तस्मिन्नेव काले नगरं पुनः विक्षिप्तम्। दशरथस्य चेतनायाम् आगत्य, राजा रामवृत्तान्तस्य ज्ञानेन सुमन्त्रं आह्वयति। ततः सुमन्त्रः, शोकसन्तप्तः, करौ अञ्जलिं कृत्वा, रामशोकात् दुःखितः, राजानं समीपं ययौ। वृद्धं राजानं सुमन्त्रः पश्यति—नवग्रहगृहीतं द्विपं इव, श्वासं कुर्वन्तं, चिन्तितं, व्यथितं। राजा, सुमन्त्रं धूलिपरिष्कृताङ्गं, अश्रुपूरितमुखं, शोकविह्वलम् आपतन्तं दृष्ट्वा, दुःखात् वाक्यम् उवाच। "धर्मात्मा रामः वृक्षमूलं शरणं कृत्वा कुत्र वसति? सुमन्त्र, स भाग्यवान् राघवः किम् खादति?" "दुःखानभिज्ञः, सुखशय्यायाः अभ्यस्तः, राजा पुत्रः भूमौ कथं शय्यां करोति?" "यस्य पृष्ठतः पदातयः, रथाः, द्विपाः च गच्छन्ति, स रामः निर्जने वने कथं जीवति?" "मृगसङ्घातविप्रयुक्ते, कृष्णसर्पनिवासे वने, द्वौ राजपुत्रौ मैथिली च कथम् आगच्छन्?" "सुमन्त्र, सौम्या तपस्विनी सीता सह, राजपुत्रौ रथात् उत्थाय पद्भ्यां कथं गतौ?" "सुमन्त्र, त्वं कृतकर्मा, यतः मम द्वौ पुत्रौ वनगर्भं प्रविष्टौ दृष्टवान्, अश्विनौ मन्दरं प्रविशन्तौ इव।" "रामः किम् वदति, लक्ष्मणः किम् वदति, मैथिली किम् उवाच, वनं प्राप्य?" "रामस्य उपवेशनं, शयनं, भोजनं च वद, तेन अहं जीविष्यामि, ययातिः धर्मिष्ठेषु यथा।" एवं राज्ञा प्रेरितः, सुमन्त्रः अश्रुबन्धितवाक्यैः राजानं प्रति वदितुं उद्यतः। तदा सुमन्त्रः वदति—"महान् राजा, धर्मनिष्ठः राघवः नम्रं कृत्वा, शिरसा प्रणामं दत्तवान्।" "पितरं आत्मज्ञं, शिरः पूज्यं, महात्मनः पादौ पूजनीयाः इति मम वाक्यैः।" "अन्तःपुरं मम वचनेन उपनुद्य, सर्वेभ्यः स्वस्ति, यथायोग्यं नमः।" "मम मातरं कौसल्यां प्रणम्य, जागरणं च वद, एवं वचनानि अपि।" इत्येषा कथा रामवियोगशोकात् दशरथस्य अन्तःपुरस्य च, सुमन्त्रस्य आगमनात् रामस्य सन्देशस्य प्रतिपादनपर्यन्तं, शोकविह्वलस्य नगरस्य वर्ण्यते।