नगरस्य पुरवासिनः समूहशः स्थित्वा, “वयं नष्टाः, यतः राघवं अत्र न पश्यामः,” इति परस्परं विलपन्तः सुमन्त्रेण श्रुताः। ते पुनः, “दानेषु, यज्ञेषु, विवाहेषु, महोत्सवेषु च धर्मात्मानं रामं पुनः न द्रक्ष्यामः,” इति दुःखेन व्याहरन्। रामेण पितृवत् नगरं पालितम्—सदा, “किं जनानाम् हितम्? किं प्रियं? किं सुखकरम्?” इति चिन्तयन्। रामस्य वियोगदुःखदग्धानां स्त्रीणां, अन्तःकुटुम्बेषु, वातायमानमार्गेषु, करुणं विलापं सुमन्त्रः शृणोति स्म। सुमन्त्रः, मुखं आवृत्य, राजमार्गमध्यम् अतीत्य, त्वरया दशरथस्य भवनं प्रतिपेदे। रथात् शीघ्रं अवतीर्य, स सप्त जनाकीर्णान् अन्तःपुरद्वारान् अतिक्रम्य, राजमहालयं प्रविश्य, स्तम्भितः। तत्र, प्रासादेषु, शिखरेषु, गृहेषु च, रामदर्शनकाङ्क्षया कृशाङ्ग्यः स्त्रियः समागत्य, दुःखार्ताः, अधः पश्यन्त्यः अश्रुपूर्णनेत्राः, परस्परं निरीक्ष्य, अस्पष्टवाणीः अभवन्। दशरथस्य महिषीप्रासादेभ्यः, रामशोकविह्वलानां स्त्रीणां मृदुलं कूजनं सुमन्त्रेण श्रुतम्। रामसहितः गतः, किं वदेत सुमन्त्रः शोकार्ता कौसल्यायै? इति चिन्तयन्, “जीवितुम् एव दुःखं, न सुलभम्, विशेषतः कौसल्यायाः पुत्रवियोगे जीव्यमानायाः,” इति सुमन्त्रः मनसि व्याहरन्। राजमहिषीणां सत्यरूपवाक्यानि निरीक्ष्य, सुमन्त्रः आकस्मिकं, शोकाग्निना दग्ध इव, गृहम् प्रविवेश। अष्टमे कक्ष्यां प्रविश्य, पुत्रशोकात् क्लिष्टं, शिथिलं, श्वेतं दशरथं दीनं ददर्श। नृपं उपविष्टं संप्राप्य, प्रणम्य, सुमन्त्रः रामस्य यथोक्तं वाक्यं निवेदयामास। तत् श्रुत्वा, राजा मौनं स्थितः, मनः विक्षिप्तम्, रामशोकसम्भ्रान्तः, भूमौ सन्निपत्य मूर्च्छितः। भूमौ पतिते नृपतौ, अन्तःपुरं कम्पितम्; स्त्रियः बाहून्न्यस्य, “राजा पतितः!” इत्युच्चैः अक्रन्दन्। सुमित्रया सह कौसल्या पतितं भर्तारं उत्थाप्य, शोकविह्वला, वचनमिदम् उक्तवती— “वनवासात् आगतः दूतः कष्टं कृत्य आगतः, अस्मै किमर्थं न भाषसे? अद्य एषा अधर्मकृत्या लज्जितोऽसि, राघव; उत्तिष्ठ, धर्मः ते स्थातुं अर्हति, शोकः नोपकारकः। कस्य भीत्या रथिनं रामे विषये न पृच्छसि? कैकेयी अत्र नास्ति, तस्मात् निर्भयः वद।” एवं राजानं प्रति भाषमाणा, कौसल्या शोकात् शीघ्रं भूमौ पतिता, अश्रुपूरितवाणी। कौसल्यां भूमौ पतितां विलपन्तीं दृष्ट्वा, तं च भर्तारं निरीक्ष्य, सर्वाः स्त्रियः उच्चैः अक्रन्दन्। अन्तःपुरे शब्दं सम्पश्यन्, वृद्धाः युवानः स्त्रियः च सर्वत्र रुदन्; नगरं पुनः संकुलम् अभवत्। ततः अष्टपञ्चाशत्तमे सर्गे, राजा मोहात् विमुक्तः, रामस्य स्थितिं ज्ञातुम् इच्छन्, सुमन्त्रं आहूतवान्। सुमन्त्रः, कृताञ्जलिः, शोकसन्तप्तः, रामशोकपीडितस्य महात्मनः समीपम् आगतः। वृद्धं, दुःखार्तं, नवग्रहगृहीतमिव गजम्, दीर्घश्वासिनं, चिन्तायुक्तं, क्षतगजं यथा, तं नृपं सुमन्त्रः ददर्श। राजा, धूलिधूसराङ्गं, अश्रुपूर्णमुखं, दीनं सुमन्त्रं समीपं आगतम् दृष्ट्वा, परमदुःखितः वचनमिदम् उवाच— “सुमन्त्र, धर्मात्मा सः रामः कस्य मूलमाश्रित्य वत्स्यति? स महाभागः किं भोक्ष्यते? सुखशय्यायाः अभ्यस्तः दुःखमदृष्ट्वा, भूमौ कथं शेषते? पदातिभिः, रथैः, गजैः च अनुगतः, स रामः कानने एकाकी कथं जीविष्यति? मृगव्याघ्रसेविते, कृष्णसर्पनिलये वने, तौ राजपुत्रौ जानक्याः सहितौ कथं प्रविश्यताम्? मृदुस्वभावां तापसीं सीतां सह, रथात् अवतीर्य, राजपुत्रौ पद्भ्याम् कथं गतौ? त्वं धन्यः, सुमन्त्र, यः मम पुत्रौ वनगभीरम् प्रविशन्तौ दृष्टवान्, अश्विनौ मन्दरं यथा। रामः किमुक्तवान्? लक्ष्मणः किमब्रवीत्? मैथिली किमुक्तवती? वनं प्राप्ताः सतीः, सुमन्त्र, वद। रामस्य उपवेशनं, शयनं, भोजनं च मम कथय; तेन अहं जीविष्यामि, यथा ययातिः साधुषु। इति राज्ञा प्रेरितः, सुमन्त्रः अश्रुबद्धया वाचा, राजानं प्रत्युवाच। राजानं नित्यं धर्मनिष्ठं महात्मानं राघवं, मम प्रति सः प्रणम्य शिरसा अञ्जलिं कृत्वा, इदम् उक्तवान्— ‘रथिन्, मम वचनेन आत्मवित् पितरं, पूजनीयशिरसं, महात्मनः पादौ अभिवाद्यन्ताम्। सर्वं अन्तःपुरं मम वचनेन अभिवाद्य, सर्वेभ्यः कुशलं वद, निःसङ्गेन, यथोचितं च नमः कृत्वा।