अथ नगरं, गजाश्वनरपतिसंयुक्तं, रामस्य शोकाग्निना दग्धमिव दृश्यते। चिन्ताव्यग्रः सुमन्त्रः सारथिः शीघ्रगामिभिः अश्वैः नगरद्वारं प्राविशत्। तेन समीपं गच्छन्तं दृष्ट्वा शतसहस्राणि जनाः सारथिं समभ्यधावन्, 'क्व रामः?' इति पृच्छन्तः। तेषां प्रति सुमन्त्रः उवाच, 'गङ्गायां राघवं सम्यक् सन्त्यज्य, धर्मात्मना महात्मना तेन अनुमतं मम आगमनम्।' तद्विदित्वा यत्र रामः गङ्गां तीर्त्वा गतः, तेषां जनानां मुखानि अश्रुपूर्णानि अभवन्; 'हाहा! धिक्!' इति श्वसन्तः 'राम!' इति विलपन्ति स्म। सुमन्त्रः तेषां वचनानि शृणोति, यत्र ते समूहशः स्थित्वा 'नूनं वयं विनष्टाः, यतः राघवं अत्र न पश्यामः।' इति शोकग्रस्ताः। 'दानेषु, यज्ञेषु, विवाहेषु, महोत्सवेषु, धर्मिष्ठं रामं पुनः न पश्यामः।' इति विलपन्ति। 'किम् अस्य जनस्य हितम्? किम् प्रियं? किम् सुखदं?' इति रामः नगरे पितरं इव शासनं अकुरुत। सुमन्त्रः स्त्रीणां विलापं शृणोति, ये नगरस्य अन्तःपथेषु वातनुर्देशु रामशोकदुःखेन दग्धाः। सुमन्त्रः मुखं आवृत्य राजमार्गमध्यम् गत्वा दशरथस्य गृहम् अगच्छत्। त्वरया रथात् अवतार्य, राजप्रासादं प्रविश्य, जनसमाकीर्णानि सप्त परिष्काराणि अतीत्य अगच्छत्। गृहात्, शिखरात्, प्रासादात् स्त्रियः समागताः, रामविरहात् कृशाः, आर्तस्वरेण विलपन्त्यः अधः अपश्यन्। विस्तीर्णनयनाः स्त्रियः अश्रुपूर्णनयना अन्योन्यं अपश्यन्, तेषां शोकः गम्भीरः, वाक्यं अस्पष्टम्। दशरथस्य स्त्रीणां प्रासादात् सुमन्त्रः मृदुस्वरं शृणोति, रामशोकात् पीडितम्। रामेन सह निर्गत्य, तेन विना प्रत्यागतः सारथिः किम् कौसल्यायाः शोकाकुलायाः वदेत्? जीवितं दुःखसाध्यं, किम् कौसल्या पुत्रवियोगे जीवति। राजपत्नीषु सत्यस्वरूपं वचनं दृष्ट्वा, सुमन्त्रः शोकाग्निवद् गृहं त्वरया प्रविश्य। अष्टमं कक्षं प्रविश्य, सुमन्त्रः शोकातुरं, पुत्रशोकविह्वलम्, गृहान्तः कषायवर्णं, नष्टसंज्ञं राजानं अपश्यत्। समीपं गत्वा, नृपतिं प्रणम्य, सुमन्त्रः रामस्य वचनं यथावद् निन्ये। तद्वचनं शृण्वन्, राजा मौनं अकरोत्, चित्तं विक्षिप्तम्; रामशोकात् मूर्चितः भूमौ पतितः। भूमौ पतिते नृपते, अन्तःपुरं कम्पितम्; स्त्रियः बाहून्निमिल्य, राजा पतितं दृष्ट्वा उच्चैः विलपन्ति स्म। सुमित्रया सह कौसल्या पतितं भर्तारं उत्तोल्य, वाक्यं उवाच। 'वनवासात् आगतम् दूतं किम् न वदसि, यस्य कृतं कार्यं कठिनम्?' इति। 'अधर्मं कृत्वा, त्वं लज्जितः, राघव; उत्तिष्ठ, धर्मस्ते स्थातुं अर्हति, शोकः सहायः न भवति।' 'कस्य भीत्या सारथिं रामं न पृच्छसि? कैकेयी अत्र नास्ति, अतः स्वच्छन्दं वद।' इति कौसल्या शोकग्रस्तं महराजं उक्त्वा, अश्रुपूरितवाक्यं भूमौ पतिता। तां कौसल्यां भूमौ पतितां विलपन्तीं दृष्ट्वा, अन्याः स्त्रियः पतिं च पश्यन्त्यः उच्चैः विलपन्ति। अन्तःपुराद् शब्दं उद्गच्छन्तं दृष्ट्वा वृद्धाः, युवानः, सर्वाः स्त्रियः सर्वत्र रुदन्ति; नगरं पुनः विक्षिप्तम् अभवत्। तत् अष्टपञ्चाशदधिके सप्तपञ्चाशदधिके अध्यायः श्रोतव्यः। अथ, राजा संज्ञां प्राप्त्वा, रामस्य स्थितिं ज्ञातुम् सारथिं आह्वयत्। ततः, सुमन्त्रः, करौ संज्ञाय, रामशोकदुःखितं महराजं समीपं जगाम। वृद्धं राजानं, शोकग्रस्तं, नूतनग्रहग्रस्तं गजं इव, निश्वासं कुर्वन्तं, चिन्तितं, व्यथितं दृष्ट्वा सुमन्त्रः तं उपसन्नम्। राजा, सुमन्त्रं समीपं आगच्छन्तं, धूलिलिप्ताङ्गं, अश्रुपूर्णमुखं, विषण्णं दृष्ट्वा, दुःखातिशयेन वाक्यं उवाच। 'कुत्र धर्मात्मा वृक्षमूलं आश्रित्य वसति? स भाग्यवान् राघवः, सारथे, किम् खादति?' 'दुःखं अनभिज्ञः, सुखशय्यायाः अभ्यस्तः, राजपुत्रः सुमन्त्र, भूमौ कथम् अनाथवत् शय्यां करोति?' 'यस्य पदातिनः, रथाः, गजाः अनुयायिनः आसन्, स रामः वनान्तरे कथं जीवति?' 'मृगशार्दूलसेविते, कृष्णसर्पनिवासे, वनान्तरे कथे द्वौ राजपुत्रौ विदेहराजकन्यया सह आगतौ?' 'सुमन्त्र, साध्वी तपस्विनी सीता सहितौ राजपुत्रौ रथात् अवतर्य पादैः कथं अगच्छताम्?' 'सारथे, त्वं धन्यः, यः मम द्वौ पुत्रौ वनगर्भं प्रविशन्तौ अश्विनौ मन्दरं प्रविशन्तौ इव दृष्टवान्।' 'रामः किं वदति, लक्ष्मणः किं वदति, मैथिली किं वक्तवती, सुमन्त्र, वनं प्राप्ताः?' इति। एवं दशरथस्य शोकविह्वलस्य नगरस्य जनस्य च, रामवियोगदुःखेन समाकुलस्य, सुमन्त्रः रामस्य वनगमनं, जनस्य शोकम्, अन्तःपुरस्य विलापम्, कौसल्यायाः दुःखम्, राज्ञः मूर्छां च, सर्वं यथाक्रमं अनुभूय, रामस्य वचनं यथावद् निन्ये।