सुमन्त्रः शीघ्रगामी रथेन प्रयाणं कृत्वा, सुगन्धिभिः वनैः सरित्भिः सरोवरैश्च, ग्रामनगराणि च पश्यन् अग्रे ययौ। तृतीयस्य दिवसस्य सायं काले, सः सारथिः अयोध्यां प्राप्तवान्, तां च हर्षशून्यां ददर्श। तस्यां निःशब्दां निर्जनां नगरीं दृष्ट्वा, सुमन्त्रः महता शोकवेगेन संतप्तः, दुःखेन क्लान्तः चिन्तयामास—"कच्चित् एषा पुरी गजाश्वरथनरनृपवती रामशोकाग्निना दग्धा?" इति। एवं चिन्तयन्, सः सारथिः शीघ्रगमिभिः अश्वैः नगरद्वारम् आविश्य त्वरया प्रविवेश। तदा सुमन्त्रस्य समीपे शतशः सहस्रशश्च जनाः धावन्तः, तम् अपृच्छन्—"क्व रामः?" इति। तेषां प्रति सः उवाच—"गङ्गातीरे राघवं अनुज्ञाप्य, धर्मात्मना तेन महात्मना प्रतिनिवर्तितः अस्मि," इति। इति श्रुत्वा, ते जनाः अश्रुपूर्णमुखाः, दीर्घं निश्वस्य, "हन्त! हा राम!" इति विलपन्तः उच्चैः क्रन्दन्ति। तेषां समूहगतानां वचांसि सः शृणोति—"वयं नष्टाः, यतः राघवः न दृश्यते।" "यज्ञदाने विवाहे च महासंस्थायाम् अपि च, धर्मज्ञं रामं पुनः न पश्यामः। किं जनानां हितं, किं प्रियं, किं सुखावहम्?" इति सः पुरा पितरं यथा रामेण पालिता नगरी स्म। तस्यां अन्तःपण्यपथे वातायमानमार्गेषु, रामशोकदग्धानां स्त्रीणां विलापं सुमन्त्रः शृणोति। सः आवृतमुखः, राजमार्गमध्यम् गत्वा, दशरथस्य निवासं प्रति ययौ। रथात् शीघ्रं अवतीर्य, सः राजप्रासादं प्रविश्य, सप्त प्रकोष्ठान् जनाकीर्णान् अतीत्य, अन्तः प्रविवेश। तत्र गृहेभ्यः प्रासादतोरणेषु स्त्रियः समेता, रामशोककर्शिताः, दुःखार्ताः, अधोमुख्यः अश्रुपूर्णनेत्राः, परस्परं विलोक्य, विलपन्त्यः, अस्पष्टवाचः अभवन्। दशरथस्य महिषीप्रासादेभ्यः सः सुमन्त्रः, रामशोकविह्वलानां स्त्रीणां मन्दमन्दस्वरं विलापं शृणोति। "रामेण सह गत्वा, अधुना विना तेन प्रत्यागतः, किम् अहं कौसल्यायै शोकार्तायै वदामि?" इति सः चिन्तयामास। "जीवितुम् एव दुःखम्, न सुलभम्, विशेषतः कौसल्या पुत्रवियोगे जीवतीति।" इति। राजपत्नीवाक्यानि सत्यरूपाणि निरीक्ष्य, सः सुमन्त्रः शोकाग्निना दग्ध इव, आकस्मात् गृहं प्रविवेश। अष्टमे प्रकोष्ठे प्रविश्य, सः दुःखार्तं, पुत्रशोककर्शितं, गृहे शुक्लवर्णं, राजानं ददर्श। उपविष्टं नृपतिं समीपं गत्वा, प्रणम्य, सुमन्त्रः रामवचनं यथावत् निवेदयामास। तद् श्रुत्वा, राजा मौनं स्थित्वा, शोकसमाकुलचित्तः, रामशोकविह्वलः, मूर्च्छितः भूमौ पतितः। तदा भूमौ पतिते पृथिवीपतौ, अन्तःपुरं कम्पितम्; स्त्रियः बाहून्न्यस्य, "हा नृप!" इति उच्चैः क्रन्दन्त्यः। सुमित्रया सह कौसल्या पतितं पतिं उत्थाप्य, इदं वचनम् उवाच—"किं त्वं वनवासिनः सन्देशवाहिनं कृतकृत्यं दूतं न भाषसे? अद्यैव कृतमिदं दुष्कृतं त्वया; उत्थेहि, धर्मः तव अस्तु, शोकः न सहायकरः।" "कस्मात् भीत्या त्वं रथिनं रामस्य विषये न पृच्छसि? कैकेयी नास्ति, तस्मात् स्वच्छन्दं वद।" इति। एवं वदन्ती, कौसल्या शोकाभिभूता, अश्रुपूर्णया वाचा, शीघ्रं भूमौ पतिता। कौसल्यानां भूमौ पतितां विलपन्तीं, पतिं च निरीक्ष्य, सर्वाः स्त्रियः उच्चैः रुदन्त्यः। तदा अन्तःपुरात् निनादम् उद्गच्छन्तं दृष्ट्वा, वृद्धाः युवानः स्त्रियश्च सर्वत्र रुदन्ति; पुनः स समयः नगरे कलुषः अभवत्। एवं पञ्चाशीतितमे सर्गे पाठः श्रोतव्यः। राजा चेतनां प्राप्य, विमूढभावात् निवृत्तः, रामस्य स्थितिं ज्ञातुम् अर्थाय सुमन्त्रं आहूतवान्। तदा सुमन्त्रः, अञ्जलिं कृत्वा, दुःखशोकसमन्वितः, रामशोकपीडितं महात्मानं राजानं समीपं गतः। वृद्धं राजानं, दुःखेन पीडितम्, नवग्रहगृहीतमिव गजं, दीर्घनिःश्वसन्तं, विक्लवमिव, सः ददर्श। राजा तं सुमन्त्रं रजसा आवृताङ्गं, अश्रुपूर्णमुखं, विषण्णं दृष्ट्वा, परमदुःखितया वाचा उवाच— "क्व वत्स्यति धर्मात्मा स वृक्षमूले शरणं गृहीत्वा? स महाभाग्यवान् राघवः, किं भोक्ष्यते? दुःखासहः सुखशय्याभ्यासी, कथं भूमौ शयानो वर्तते, सुमन्त्र? यं पदातयः रथगजाश्चानुगच्छन्ति स्म, स रामः कथं विपिनवासं कृत्वा जीवति? व्याघ्रमृगसंकीर्णे, कृष्णसर्पनिवासे, तस्मिन् वने, कथम् इमे नरश्रेष्ठौ जनकात्मजा च प्रविष्टाः?" इति।