सुमन्त्रः तदा राज्ञा अनुमतः सन्, उत्तमान् अश्वान् योजयित्वा, दुःखेन महता हृदयं विदारयन्, अयोध्यां प्रति प्रस्थितवान्। शीघ्रं यातः सः सुरभिगन्धिभिः काननैः, सरित्भिः सरःसु च ग्रामनगरैः च शोभितं मार्गं अपश्यत्। एवं तृतीयस्य दिवसस्य सायाह्ने, सारथिः अयोध्यां समागच्छत्, तां च हर्षरहितां वीक्ष्य। तां निस्तब्धां निरजनां च दृष्ट्वा, सुमन्त्रः शोकेन संतप्तः, दुःखवेगेन आहतः, चिन्तयितुम् आरब्धवान्—“कच्चित् एषा पुरी गजाश्वनरनृपसमृद्धा, रामशोकाग्निना न दग्धा?” इति। एवं चिन्ताशोकसमाक्रान्तः सः, शीघ्रगामिभिः अश्वैः सह नगरद्वारम् आविवेश। तत्र सुमन्त्रस्य समीपे शतशः सहस्रशश्च जनाः अभ्यधावन्, पृष्टवन्तश्च—“क्व रामः?” इति। तेषां प्रति सः उवाच—“गङ्गायाः तीरे राघवम् अभिवाद्य, स धर्मात्मा महात्मा मां प्रत्यनुज्ञातवान्।” इति। तदेतत् श्रुत्वा, ते जनाः अश्रुपूर्णमुखाः, “हा धिक्!” इति श्वसन्तः, “हा राम!” इति च क्रोशन्तः। सः तेषां समूहभूतानां वचनानि शृणोति स्म—“निहताः वयं, यतः अत्र राघवः न दृश्यते।” “दानयज्ञविवाहमहासंस्कारेषु, धर्मिष्ठं रामं पुनः न द्रक्ष्यामः।” “किं जनस्य हितम्? किं प्रियं, किं सुखावहम्?”—एवं सः रामः पितेव पुरीम् अन्वशासत्। तत्र सः स्त्रीणां विलापं शृणोति स्म, या रामशोकदग्धाः, अन्तर्वणिज्याम् वातायनमार्गेषु करुणं रुदन्त्यः। मुखं संवृत्य, सुमन्त्रः राजमार्गमध्यम् गत्वा, दशरथस्य निवेशनं प्रति प्रस्थितः। शीघ्रं रथात् अवतीर्य, राजगृहम् प्रविश्य, सप्त सभां जनसमाकीर्णां तीर्त्वा, अन्तः प्रविष्टः। तत्र प्रासादतोरणगृहात् स्त्रियः समेता विलपन्त्यः, रामवियोगशोककर्शिताः, तं दृष्ट्वा अधोमुखाः अश्रुपूर्णलोचनाः, परस्परं विलोक्य, दुःखगभीरया वाचा अस्पष्टम् अभाषन्त। ततः दशरथमहिषीप्रासादेभ्यः सः मन्दस्वरं रामशोकपीडितं स्त्रीणां कलकलं शृणोति स्म। “रामेण सह गतः पुनः विना तेन आगतः, किम् इदानीं शोकिता कौसल्या प्रति वदेत् सारथिः?”—इति चिन्तयन्। “जीवनं खलु कठिनं, न सुलभं, विशेषतः कौसल्यायाः पुत्रवियोगे जीवतः।” एवं सत्यरूपं राजपत्नीभिः उक्तं श्रुत्वा, सः आकस्मिकं शोकेन दग्धः गृहं प्रविवेश। अष्टमं कक्षं प्रविश्य, तत्र सः दुःखार्तं, पुत्रशोकक्लिष्टं, गृहान्तर्गतं क्षीणवर्णं राजानं अपश्यत्। समीपं गत्वा, उपविष्टं नरपतिं प्रणम्य, रामस्य यथोक्तं वाक्यं निवेदितवान्। तदाकर्ण्य, राजा मौनं स्थितवान्, मनः सन्तप्तं, रामशोकविह्वलः भूमौ मूर्च्छितः पतितः। तदा भूमौ पतिते पृथिवीपते, अन्तःपुरं कम्पितम् अभवत्; स्त्रियः बाहून्न्यस्य, “राजा पतितः!” इति क्रोशन्त्यः। सुमित्रया सह कौसल्या पतितं पतिं उत्थाप्य, इदं वचनम् अब्रवीत्—“वनवासात् आगतम्, कृतक्लेशम्, इमं दूतं त्वं किमर्थं न भाषसे?” “अद्यैतत् अधर्मं कृत्वा लज्जितोऽसि राघव; उत्तिष्ठ, धर्मस्ते अस्तु, दुःखेन किम् उपकारः?” “कस्य भीत्या त्वं सारथिं रामं प्रति न पृच्छसि? कैकेयी अत्र नास्ति, तस्मात् मुक्तया भाषस्व।” इति उक्त्वा, दुःखेन विवर्णा कौसल्या भूमौ पतिता, अश्रुपूर्णया वाचा। कौसल्यायाः भूमौ पतितायाः विलपन्त्याः च दृष्ट्वा, सर्वाः स्त्रियः पतिं च विलोक्य, उच्चैः रुदितुम् आरब्धाः। तदा अन्तःपुरात् शब्दं संश्रुत्य, वृद्धयः युवानः स्त्रियश्च सर्वत्र रुरुदुः; तस्मिन्काले पुरी पुनः विक्लवाभवत्। एवं पञ्चाशत् अष्टमं सर्गं शृणुत। राजा च चेतना प्राप्त्वा, मोहात् विमुक्तः, रामस्य स्थितिं ज्ञातुम् अर्थं सारथिम् आह्वयत्। ततः सुमन्त्रः कृताञ्जलिः, रामशोकसन्तप्तं राजानम् उपगम्य, दुःखशोकसमन्वितः तस्थौ। सः वृद्धं राजानं, नूतनग्रहगृहीतमिव गजम्, दीर्घश्वासं चिन्तयन्तं, व्यथितं गजमिव अशान्तं अपश्यत्। राजा च, धूलिधूसराङ्गं, अश्रुपूर्णमुखं, विषण्णं च सारथिम् आगच्छन्तं दृष्ट्वा, अतिदुःखितः इदं वचनम् अब्रवीत्—“क्व स धर्मात्मा, कः वृक्षमूलमाश्रित्य वत्स्यति? स महाभागः राघवः, सारथे, किं भक्षयिष्यति?” “दुःखासहः सुखशय्याभ्यस्तः, कथं राजपुत्रः, सुमन्त्र, भूमौ अनाथवत् शय्यां करोति?” “यस्य पृष्ठतः पदातयः, रथाः, गजाः च सदा गच्छेयुः, स रामः कथं विपिनमेकाकी आश्रित्य जीविष्यति?