तदा रामस्य प्रयागं प्रति भारद्वाजाश्रमं गमनं, तत्र तेषां निवासः, पर्वतारोहणं च, ये तत्र उपस्थिताः आसन्, तैः सर्वं दृष्टं। अथ सुमन्त्रः रामस्य अनुमतिं प्राप्य, उत्तमान् अश्वान् योजयित्वा, मनसा अत्यन्तदुःखितः, अयोध्याम् अभिजगाम। स शीघ्रं यात्वा, सुमन्त्रः सुरभिप्रवन्तः वनान्, नद्यः, सरांसि, ग्रामान्, पुराणि च अपश्यत्। तृतीयस्य दिवसस्य सायं काले स सारथिः अयोध्यां प्राप्य, तां हृष्टिहीनां नगरीं ददर्श। सा पुरी मौन्या शून्या च दृष्ट्वा, सुमन्त्रः दुःखेन संतप्तः, शोकवेगेन पीडितः, चिन्तयामास—"कच्चित् एषा पुरी गजाश्वजनराज्ञः सहिताः रामशोकाग्निना दग्धा?" इति। एवं चिन्तया व्याकुलः स सारथिः शीघ्रगामिभिः अश्वैः सह नगरद्वारम् आविवेश। सुमन्त्रस्य आगमने, शतसहस्रशः नराः त्वरया तं सारथिम् अभ्यधावन्, ‘क्व रामः?’ इति पृच्छन्तः। तान् प्रति सुमन्त्रः अवदत्—"गङ्गातटे राघवात् अनुज्ञातः, तेन धर्मात्मना महात्मना, प्रतिनिवर्तितः अस्मि।" तेषां तद्वचनं श्रुत्वा, जनाः अश्रुपूर्णमुखाः, "हा धिक्!" इति श्वस्य, "हा राम!" इति चक्रुः। स तेषां समूहगतानां वचनानि श्रुत्वा, "वयं नष्टाः, यतः राघवः न दृश्यते," इति शुश्राव। "दानेषु, यज्ञेषु, विवाहेषु, महोत्सवेषु च, धर्मज्ञं रामं पुनः न पश्येम," इत्यपि तैः उक्तम्। "किं जनानां हितम्? किं प्रियं, किं सुखकरम्?"—एवं स रामः पितेव पुरीं पालयामास। सुमन्त्रः स्त्रीणां विलापं अपि शृणोति स्म, या रामशोकदग्धाः, अन्तःपण्यपथे वातायनमार्गेभ्यः सन्तप्ताः। सुमन्त्रः मुखं संवृत्य, राजमार्गमध्यम् अतीत्य, दशरथस्य गृहम् आजगाम। त्वरया रथात् अवतीर्य, सप्त जनसमाकीर्णानि प्राकारद्वाराणि अतिक्रम्य, स राजमहालयम् प्रविवेश। तत्र प्रासादतोरणमन्दिरात् स्त्रियः, रामस्य विरहे कृशाः, समागताः, क्रोशन्त्यः, अधः पश्यन्त्यः दृष्टाः। ताः अश्रुपूर्णविशालविलोचनाः, परस्परं पश्यन्त्यः, दुःखात् अस्पष्टवाचः, तत्र स्थिताः। दशरथस्य महिषीभ्यः निवेशनात्, स रामशोकपीडितं मृदुवचनं श्रुतवान्। "रामेण सह गत्वा, विना तेन प्रतिनिवृत्तः, किं स सारथिः शोकार्ता कौसल्यायै वदेत्?" इति चिन्तयामास। "जीवितं दुःखकरं, न सुलभम्, विशेषतः कौसल्या पुत्रवियोगे जीवति चेत्," इति अपि स विचिन्त्य। राजपत्नीभ्यः सत्यमेव वचः शृण्वन्, सुमन्त्रः दुःखाग्निना दग्ध इव, सहसा अष्टमं कक्षं प्रविवेश। तत्र स पुत्रशोकक्लिष्टं, शोकदैन्येन विवर्णं, गृहे शयानं नृपतिं ददर्श। उपसृत्य, सुमन्त्रः नृपतिं प्रणम्य, रामस्य यथोक्तं वचः निवेदयामास। तद्वचनं श्रुत्वा, राजा मौनं स्थित्वा, रामशोकाभिभूतः, मूर्च्छितः भूमौ पतितः। भूमौ पतिते नृपतौ, अन्तःपुरं कम्पितम्, स्त्रियः बाहून्न्यस्य, "हा!" इति चुक्रुशुः। कौसल्या सुमित्रया सह पतिं उत्थाप्य, दुःखार्ता वचनम् अब्रवीत्— "किं त्वं वनवासीसन्देशात् आगतम् असारथिं न भाषसे? अद्य त्वया अकार्यम् अयं दोषः, लज्जासि च, राघव; उत्तिष्ठ, धर्मो अस्तु, दुःखेन किम्? कस्य भीत्या त्वं रामस्य सारथिं न पृच्छसि? कैकेयी नास्ति, तस्मात् वद।" इति उक्त्वा, कौसल्या दुःखेन व्याकुला, अश्रुविगलितवाचा, भूमौ पतिता। कौसल्यां विलपन्तीं भूमौ पतितां दृष्ट्वा, तं च पतिं निरीक्ष्य, सर्वाः स्त्रियः उच्चैः रुरुदुः। अन्तःपुरात् निनादं समुत्थितं दृष्ट्वा, वृद्धयुवानः, सर्वा च स्त्रियः, सर्वत्र रुरुदुः; सा पुरी पुनः सम्प्रकम्पिता। अथ शृणुत पञ्चाशीतितमं सर्गम्। राजा चेतनां प्राप्तः, भ्रमात् विमुक्तः, रामस्य स्थितिं ज्ञातुम् इच्छन्, सारथिं आहूतवान्। ततः सुमन्त्रः, अञ्जलिं कृत्वा, रामशोकात् दुःखितः, शोकसन्तप्तः, तं महात्मानं राजानम् उपससार। स वृद्धं राजानं, नूतनग्रहगृहीतमिव गजम्, श्वसन्तं, चिन्तयन्तं, व्यथितं ददर्श। राजा सुमन्त्रं धूलिधूसराङ्गं, अश्रुपूर्णमुखं, दुःखार्तं दृष्ट्वा, तं महादुःखेन अब्रवीत्—"क्व वत्स्यति धर्मात्मा, वृक्षमूले शरणं प्राप्य? स धन्यतमः राघवः, सारथे, किं भोक्ष्यते? दुःखाभिज्ञः न, सुखशय्यायाः अभ्यस्तः, स राजा-पुत्रः, सुमन्त्र, कथं भूमौ शय्यां करोति, अनाथवत्?