रामः लक्ष्मणः सीता च तेन रम्ये पत्रच्छादिते सुविनिर्मिते वातरुद्धे कुटीरे सम्यक् प्रविश्य तत्र निवसन् इव स्वर्गदेवताः दिव्ये सभागृहे प्रविशन्ति स्म। तस्मिन् उत्तमे वने, यत्र मृगश्च बहुविधाः पक्षिणश्च वसन्ति, नानाविधपुष्पसमूहैः वृक्षैः शोभिते, वन्यमृगनिनादैः प्रतिध्वनिते, ते सर्वे जितेन्द्रियाः प्रमुदिताः सन्तः सुखेन वासं कुर्वन्ति स्म। रम्यं चित्रं तं पर्वतं पुण्यां च माल्यवतीं नदीं गच्छित्वा, या मृगपक्षिसंसेविता, रामः तत्र हर्षेण प्रहृष्टचित्तः वसन्, नगरात् प्रव्रजनदुःखं विस्मृतवान्। एवम्, रामेण सह बहु समयं संवादं कृत्वा, गाढशोकवशं गतः सुमन्त्रम्, गुहः अपि रामः दक्षिणतीरं प्राप्तवान् इति ज्ञात्वा स्वगृहं प्रतिजगाम। तत्र प्रयागे भरद्वाजमुनिं द्रष्टुं गमनं, तत्र वासः, पर्वतारोहणं च ये तत्र स्थिताः तैः दृष्टम्। सुमन्त्रः तु रामेण अनुमोदितः, उत्तमान् अश्वान् योजयित्वा, दुःखार्तचित्तः, अयोध्यां प्रति शीघ्रं प्रस्थितः। मार्गे सः सुरभिपुष्पितानि वनानि, नदीन्, सरांसि, ग्रामनगराणि च द्रष्टुम् अशकत्। ततः तृतीयस्य दिवसस्य सायाह्ने सुमन्त्रः अयोध्यां प्राप्तः, सा नगरी हर्षरहितां दृष्टवान्। तां तु शून्यां मूकां च नगर्यं दृष्ट्वा, सुमन्त्रः शोकवेगेन संतप्तः, चिन्तां समुपाजगाम। सः मनसि चिन्तयामास—"कच्चित् एषा नगरी गजाश्वनरनृपसमृद्धा रामशोकाग्निना दग्धा?" इति। एवं चिन्तयन् सुमन्त्रः शीघ्रगामिभिः अश्वैः सह नगरद्वारं प्रविवेश। तस्य समीपं गच्छतः, शतसहस्रशः जनाः रथिनं प्रति धावित्वा पप्रच्छुः—"क्व रामः?" इति। तेषां सुमन्त्रः अवदत्—"राघवम् गङ्गातीरं प्राप्त्वा, तेन अनुमोदितः अहं प्रतिनिवृत्तः।" इति। तद् श्रुत्वा तैः जनैः, अश्रुपूर्णमुखैः, "हा धिक्!" इति निश्वस्य, "हा राम!" इति क्रोशन्तः, दुःखेन विलपितम्। सः तेषां समूहगतानां वाक्यानि शृण्वन्, "वयं खलु नष्टाः, यतोऽत्र राघवं न पश्यामः।" इति। "दानयज्ञविवाहेषु महासंस्थासु च, धर्मात्मानं रामं पुनः न पश्यामः।" इति। "कः अस्माकं हितः? कः प्रियतमः? कः सुखदः?"—इत्येवं रामेण पितृवद् नगरी रक्षितेति स्म। सुमन्त्रः तु तत्र महिलानां रुदितध्वनिं, रामशोकदग्धानां, अन्तरापणमार्गेषु वातायनसंश्रयितम्, शृणोति स्म। सः आवृतमुखः राजमार्गमध्यम् गत्वा दशरथगृहं प्रविवेश। तत्र रथात् शीघ्रं अवतीर्य, सप्त प्राकारान् जनाकीर्णान् अतिक्रम्य, सः अन्तःपुरं प्रविवेश। तत्र प्रासादेषु, शिखरगृहेषु, विमानेषु च, स्त्रियः समागताः, रामविरहव्यथया कृशाङ्ग्यः, दुःखात् अस्पष्टवचनाः, अश्रुपूर्णविस्तीर्णनेत्राः, परस्परं विलोकयन्त्यः, विलपन्त्यः च दृश्यन्ते स्म। दशरथस्य स्त्रीणां गृहात् सः रामशोकार्तानां मृदुशब्दं शृणोति स्म। "रामेण सह गत्वा, विना तं पुनः आगतः, किं सुमन्त्रः शोकार्ता कौसल्यां प्रति वदेत्?" इति सः मनसि चिन्तयामास। "जीवितं खलु कठिनं, न तु सुखम्, विशेषतः कौसल्या पुत्रवियोगे अपि जीवति।" इति। तत्र ताः सत्यरूपवाचः राजपत्नीः श्रुत्वा, सः दुःखाग्निना दग्ध इव, सहसा गृहं प्रविवेश। अष्टमे कक्षे प्रविश्य, सः पुत्रशोकात् क्लिष्टं, विह्वलम्, गृहान्तर्गतम्, क्षीणवर्णं, नरपतिं ददर्श। उपविष्टं पुरुषर्षभं समीपं गत्वा, सुमन्त्रः रामस्य यथोक्तं संदेशं निवेदयामास। तत् श्रुत्वा राजा मौनं गतः, चित्तविक्षिप्तः, रामशोकाभिभूतः, मूर्च्छितः भूमौ निपपात। राज्ञः भूमौ पतितस्य, अन्तःपुरं ताडितम् इव, स्त्रियः बाह्वोन्नम्य, "हा!" इति क्रोशन्त्यः, विलपन्त्यः च। कौसल्या, सुमित्रया सह, पतिं उत्थाप्य, तदा वाक्यम् अब्रवीत्—"वनवासात् प्रत्यागतस्य दूतस्य, कष्टकार्यस्य, किमर्थं न भाषसे?" इति। "अद्य तव अयं अन्यायः कृतः, तेन लज्जितः असि, उत्तिष्ठ, धर्मः तव अस्तु, शोकः हि न सहायकरः।" इति। "प्रभो, कस्य भीत्या त्वं सुतवृत्तान्तं सुतवाहनात् न पृच्छसि? कैकेयी अत्र नास्ति, तस्मात् यथेष्टं भाषस्व।" इति। एवं राजानं प्रति वदन्ती, कौसल्या शोकात् सन्तप्तचित्ता, अश्रुपूर्णवाचा, भूमौ पतिता। कौस्यल्याः भूमौ पतितायाः विलापनं दृष्ट्वा, पतिं च निरीक्ष्य, सर्वाः स्त्रियः उन्मत्तवत् क्रोशन्त्यः। तदा अन्तःपुरात् उत्पन्नं शब्दं श्रुत्वा, वृद्धाः युवानः च, सर्वाः स्त्रियः च, सर्वत्र रुदन्ति स्म; स तदा पुरी पुनः व्याकुला अभवत्। एवम्, शोकविह्वलस्य राज्ञः चेतना प्राप्ते, सः रामस्य वृत्तान्तज्ञापनाय रथिनं आह्वयामास।